اسلام به سبک الهام علیاف؛ تا جایی که بهصرفه باشد
اسلام در جنگ قرهباغ برای دولت باکو یک نقطه قوت بود؛ از اذان در شهرهای بازپسگرفتهشده تا دعاهای علیاف در مسجد آغدام. حالا اما حجاب دختران در مدارس تحمل نمیشود.
گروه بینالملل خبرگزاری فارس، بحث ممنوعیت پوشش اسلامی در مدارس جمهوری آذربایجان، این روزها داغ است؛ ممنوعیتی که اعتراضات گستردهای در مدارس این کشور برانگیخته و شبکههای اجتماعی را نیز به طور گسترده به خود معطوف کرده است.در این میان، نکته قابل توجهی وجود دارد؛ دولت باکو که این روزها به بهانه متحدالشکل کردن لباس فرم مدارس، مانع پوشش اسلامی میشود، همین چند سال پیش در جنگ قرهباغ علیه ارمنستان به شکل گسترده به مفاهیم و شعارهای دینی پناه برده بود.دولت الهام علیاف در جنگ قرهباغ از اذان، مسجد، دعا و احساسات اسلامی برای جلب حمایت مردم و کشورهای مسلمان استفاده کرد. رئیسجمهور جمهوری آذربایجان در برابر مسجد ویرانشده آغدام از دعاهایش برای آزادسازی سرزمینها گفت و رسانههای دولتی، بازگشت اذان به شهرهای بازپسگرفتهشده را به نماد پیروزی تبدیل کردند. اما حالا، در همان کشور، دختران محجبه برای ورود به مدرسه با محدودیت روبهرو میشوند و معلمان به دلیل پوشش اسلامی خود با مشکل مواجهاند. این چرخش، یک سؤال ساده اما مهم را پیش روی افکار عمومی میگذارد: اسلام برای دولت باکو یک باور محترم است یا ابزاری که هر وقت به آن نیاز داشته باشد، از آن استفاده میکند؟
ماجرا از آنجا جالبتر میشود که دولت جمهوری آذربایجان در جریان جنگ قرهباغ، نهتنها از نمادهای اسلامی فاصله نگرفت، بلکه تلاش کرد خود را مدافع مساجد، میراث اسلامی و حقوق مسلمانان معرفی کند. اما اکنون که پای عمل به باورهای دینی در زندگی روزمره مردم به میان آمده، همان حکومت بر سکولاریسم تأکید میکند و محدودیتهایی را به اجرا میگذارد که اعتراض خانوادهها و دانشآموزان محجبه را در پی داشته است.اين تناقض مورد توجه و اعتراض دینداران در جمهوری آذربایجان نیز قرار گرفته است؛ ویدئوی خانم محجبهای که تصویر شوهر شهیدش را از مدرسه برداشته و در اعتراض به ممنوعیت حجاب با خود به خانه میبرد، در شبکههای اجتماعی فراگیر شده است. او گفته است اگر قرار است دخترم به خاطر حجاب از مدرسه بازبماند، تصویر پدرش نیز نباید در دیوار مدرسه باشد.
برای درک این تناقض، باید به پاییز سال ۲۰۲۰ بازگردیم؛ زمانی که ارتش جمهوری آذربایجان عملیات گستردهای را برای بازپسگیری مناطق تحت کنترل ارمنستان و نیروهای ارمنی در قرهباغ آغاز کرد.وقتی اذان، صدای پیروزی باکو شددر جریان جنگ سال ۲۰۲۰، رسانههای نزدیک به دولت باکو تنها از پیشروی نظامی و بازپسگیری مناطق سخن نمیگفتند. در کنار تصاویر نظامیان و پرچم جمهوری آذربایجان، نمادهای اسلامی نیز جایگاه ویژهای داشتند. یکی از نخستین خبرهایی که پس از بازپسگیری شهر جبرائیل منتشر شد، این بود که پس از ۲۷ سال، نخستین اذان در این شهر طنینانداز شده است.این خبر، صرفاً گزارشی درباره برگزاری یک مراسم مذهبی نبود. اذان در روایت رسمی باکو، نشانه بازگشت زندگی به شهری بود که سالها از کنترل جمهوری آذربایجان خارج شده بود. پیام روشن بود: سرزمینها بازمیگردند و در کنار پرچم ملی، نشانههای هویت اسلامی نیز دوباره در آنها ظاهر میشوند.همین روایت درباره شهرهای دیگری از جمله شوشا نیز ادامه یافت. بازگشت به مساجد و انتشار تصاویر مربوط به اماکن مذهبی، بخشی از تبلیغات گسترده دولت در جریان جنگ و پس از آن بود.بلند شدن صدای اذان از مسجد «ساعتلی» شهر شوشا پس از آزادسازی شهر و صحنه نماز خواندن نظامیان جمهوری آذربایجان، ویدئویی که به طور گسترده در رسانههای رسمی باکو منتشر شد.
البته اهمیت قرهباغ برای مردم جمهوری آذربایجان را نمیتوان انکار کرد. بازپسگیری سرزمینهایی که دههها خارج از کنترل باکو بودند، برای بخش بزرگی از جامعه این کشور رویدادی مهم به شمار میرفت. مسئله، اصل این پیروزی یا احساسات ملی مردم نیست؛ مسئله این است که دولت چگونه از باورهای دینی برای تقویت روایت سیاسی خود بهره گرفت و بعد از پایان جنگ، چه جایگاهی برای همان باورها در زندگی مردم در نظر گرفت.همچنین در اوایل سال ۲۰۲۰، این رویکرد آشکارتر شد. کمیته دولتی امور انجمنهای دینی جمهوری آذربایجان در مراسم سالگرد حوادث ۲۰ ژانویه ۱۹۹۰ و کشتار خوجالی، برنامههایی با عنوان «عشق به میهن و شهادت» برگزار کرد.چند ماه بعد، جنگ آغاز شد و زمینه برای استفاده گستردهتر از همین ادبیات فراهم آمد.در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۰، اللهشکور پاشازاده، شیخالاسلام و رئیس اداره مسلمانان قفقاز، از مردم خواست در جریان آنچه دولت «جنگ میهنی» مینامید، پشت سر رئیسجمهور متحد شوند و به اشغال حدوداً سیساله سرزمینهای جمهوری آذربایجان پایان دهند.
علیاف در مسجداستفاده از نمادهای اسلامی به پایان جنگ محدود نماند. پس از بازپسگیری مناطق، الهام علیاف و همسرش، مهربان علیاف که معاون اول رئیسجمهور است، به این مناطق سفر کردند و از چند مسجد بازدید کردند. رسانههای دولتی نیز سخنان رئیسجمهور در این مکانها را بهطور گسترده منتشر کردند.یکی از مهمترین این سخنرانیها در آغدام ایراد شد؛ شهری که مسجد آن در جریان سالهای درگیری آسیب دیده بود.علیاف در برابر مسجد ویرانشده، از خداوند تشکر کرد و گفت که خوشحال است چهار بار به مکه رفته است؛ او همچنین از نمازخواندن همراه خانوادهاش در داخل کعبه سخن گفت و تأکید کرد که نخستین دعایش، آزادسازی سرزمینهای جمهوری آذربایجان از اشغال بوده است.این سخنان، تصویری از یک رئیسجمهور ارائه میکرد که پیروزی نظامی کشورش را با دعا و باورهای اسلامی پیوند میداد. چنین تصویری در جامعهای که اکثریت جمعیت آن مسلمان هستند، میتوانست احساسات مذهبی مردم را با حمایت از حکومت همراه کند.در همان دوره، مقامهای باکو بارها ارمنستان را به تخریب مساجد و هتک حرمت میراث اسلامی متهم کردند. علیاف نیز تخریب میراث تاریخی و مذهبی جمهوری آذربایجان را جنایتی علیه تمام جهان اسلام خواند. رسانههای دولتی برنامههایی با همین مضمون پخش کردند و موضوع مساجد قرهباغ در مواضع رسمی باکو در برابر کشورهای مسلمان بازتاب یافت.دولت جمهوری آذربایجان با این اقدامات، دو پیام را همزمان منتقل میکرد: از یک سو، خود را مدافع سرزمین و ملت معرفی میکرد و از سوی دیگر، میکوشید حمایت مسلمانان خارج از مرزهایش را نیز به دست آورد.
اسلام واقعی یا قرائت مورد پسند حکومت؟اکنون با مصوبه دولت باکو علیه پوشش اسلامی در مدارس، باید مشکل را باید فراتر از یک مقررات آموزشی دید. مسئله این است که حکومت میخواهد چه تعریفی از اسلام در جامعه حاکم باشد و چه کسی حق دارد این تعریف را تعیین کند.در سال ۲۰۲۰، اسلام در روایت رسمی دولت، دینی بود که میتوانست مردم را در حمایت از جنگ متحد کند، بازپسگیری شهرها را با مفاهیمی مانند دعا و پیروزی پیوند بزند و به باکو در جلب حمایت کشورهای مسلمان کمک کند. اما اکنون که برخی دختران میخواهند با حجاب به مدرسه بروند، همان نشانه دینی در معرض محدودیت قرار گرفته است.این رفتار، این نکته را تقویت میکند که دولت باکو با اصل حضور دین در عرصه عمومی مسئلهای یکسان ندارد؛ بلکه میخواهد شکل و حدود این حضور را خودش تعیین کند. اسلام تا جایی در روایت رسمی برجسته میشود که به تقویت هویت ملی مورد نظر حکومت، افزایش حمایت عمومی و پیشبرد اهداف سیاسی کمک کند؛ اما دینداری مستقل، که الزاماً در چارچوب خواستههای دولت قرار نمیگیرد، با مخالفت مواجه میشود؛ روحانیونی مانند اللهشکور پاشازاده، (رئیس اداره مسلمانان قفقاز و عالیترین چهره ساختار رسمی دینی مسلمانان جمهوری آذربایجان) که روایت باکو از دین را ترویج میدهند و این روزها نیز در بحث ممنوعیت حجاب در مدارس کاملا ساکت ماندهاند، ارج و قرب دارند و روحانیونی مانند «طالع باقرزاده (باقروف)»، «موسوم صمداف»، ««آبگول سلیمانوف»، «شیخ سردار حسنلی» مرحوم «حجتالاسلام فرامیز عباساف،» و بسیاری دیگر از روحانیون زندانی و شکنجه میشوند.
19:40 - 22 مهر 1405