رضاخان چگونه با حمایت انگلیس تبدیل به رضاشاه شد؟
تنها حکومتی که «در طول تاریخ ایران» توسط بیگانه بهقدرت رسید، حکومت پهلوی بود که انگلیس بهطور مستقیم برای تأمین منافع خود در ایران، نقشۀ روی کار آوردنِ یک «حکومت دیکتاتوری» در کشور ما را طرحریزی کرد.
گروه فارس پلاس: قرن پُرماجرای ۱۴ شمسی برای مردم ایران، با یک اتفاق تلخ آغاز میشود. سوم اسفند ۱۲۹۹ شمسی، کودتایی که نقشۀ آن را حکومت بریتانیا طراحی کرده بود و اجرایش را شخصی به نام «سید ضیاءالدین طباطبایی» که بازوی سیاسیِ این کودتا بوده و همچنین «رضاخان میرپنج» بهعنوان بازوی نظامی کودتا، بهعهده میگیرند.
ماجرا از این قرار است که ایران در خلال جنگ جهانی اول توسط بریتانیا، روسیه و عثمانی اشغال میشود. در این حین، با وقوع انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ میلادی در روسیه، روسها که حالا شوروی شده بودند، قبل از پایان جنگ جهانی اول، نیروهای خود را از ایران خارج میکنند. بریتانیا که رقیب سنتی خود را خارج از میدان میبیند، از فرصتِ بهدستآمده نهایت استفاده را میبَرد و با انعقاد قراردادی موسوم به «قرارداد ۱۹۱۹» با دولت ایران، تلاس میکند تا تمام نهادهای حاکمیتیِ ایران را تحت نفوذ مستقیم خود درآورد.
انگلیسیها این کار را قبلاً در مصر تجربه کرده بودند و این تجربه برای آنها موفقآمیز هم بوده است. اما با انتشار متن توافق، بَلوایی درایران بهپا میشود که عملاً تصویب و اجرای قرارداد ۱۹۱۹ را غیرممکن میسازد. انگلیسها که این طرح را شکستخورده دیده بودند، یک طرح دیگر، یعنی «کودتا» را روی میز میگذارند. بدینترتیب پروندۀ ایران از وزارت خارجه بریتانیا تحویل گرفته و به وزارت جنگ بریتانیا سپرده میشود. جالب است که وزیر جنگ انگلیس در آن زمان، «وینستون چرچیل» بوده است. چرچیل با همکاری لُرد چِلمزفورد ـ رئیس حکومت بریتانیا در هند در دوران استعمار ـ طرح کودتا در ایران را کلید میزند.
آنها برای موفقیت پروژه کودتا از دو نیروی کارکشتۀ خود به نامهای «اردشیر جی ریپورتر» و «ژنرال اِدموند آیرونساید» استفاده میکنند. اردشیر ریپورتر، عامل اطلاعاتیِ چلمزفورد در ایران بود؛ وی سه سال قبل از شروع کودتا، رضاخان را شناسایی میکند و او را برای پیشبرد سیاستهای بریتانیا، فرد مناسبی میبیند. آیرونساید نیز نظامی بلندپایه انگلیسی بود که نقشه کودتای سوم اسفند را طراحی و رهبری کرده بود.
سرانجام کودتایی که با ابتکارعمل وزارت جنگ بریتانیا و نایبالسلطنه هندِ حکومت بریتانیا و با همکاری اردشیرریپورتر و آیرونساید طراحی شده بود، سوم اسفند ۱۲۹۹ شمسی توسط رضاخان و سید ضیاءالدین طباطبایی اجرا شد. سید ضیاء پس از کودتا، نخستوزیر شد؛ اما دوران قدرتش ۱۰۰ روز بیشتر دوام نداشت و در نهایت مجبور به ترک کشور شد. اما وضعیت رضاخان متفاوت بود.
رضاخان که تا قبل از کودتای سوم اسفند، یک عنصر دسته چندم در سیاست ایران بود، پس از کودتا برای اولینبار پایش به صحنه قدرت سیاسی ایران باز شد. او ابتدا بلافاصله پس از کودتا به ریاست دیویزیون (لشکر) قزاق رسید. پس از چند ماه وزیر جنگ شد. از آنجایی که نیروی نظامی ایران در دست رضاخان بود، عملاً قدرتِ او از همه سیاستمداران و حتی شاه مملکت هم بیشتر بود.
رضاخان به مدت حدود دو سال و نیم در این مقام [وزارت جنگ] باقی ماند؛ سپس به مدت دو سال نخستوزیر شد و در ادامه در ۹ آبان ۱۳۰۴ شمسی، خودش را به پادشاهی رساند. (برگرفته از کتاب روایت قرن، به تلاش علی گلینام و رضا قیومیپور، صص ۲۳ ـ ۲۵.)
در نتیجه باتوجه به این توصیفات، میتوان گفت که اگر انگلیسها نبودند، حتی نام رضاخان در تاریخ ایران هرگز ثبت نمیشد؛ زیرا این انگلیس بود که برای تأمین منافع خود و در جهت پیشبُرد سیاستهای خود، رضاخان را شناسایی کردند و از او حمایت کردند و در نهایت، رضاخان را به رضاشاه تبدیل کردند.
با دنبال کردن صفحه فارس پلاس، از بهروزترین تحلیلها در حوزه سیاست داخلی و خارجی باخبر شوید.
22:26 - 2 اسفند 1403
0 بازدید
1 پاسخ