پیامد ناامنی تنگه هرمز بر سفرههای مردم دنیا و زنجیره تأمین جهانی
دادههای رسمی، مدلسازیهای اقتصادی و ارزیابی نهادهای بینالمللی نشان میدهند هرگونه اختلال جدی و ناامنی در یکی از کلیدیترین شاهراههای ارتباطی جهان، میتواند با جهش بیسابقه هزینههای حملونقل و افزایش بهای نهادههای تولید، موجی سهمگین و فاجعهبار از گرانی کالاهای اساسی و قحطی ساختاری را در سراسر جهان رقم بزند.
گروه تحلیل بینالملل: تنگه هرمز شاهرگ حیاتی و ژئواکونومیک جهان است؛ از این رو، کوچکترین اختلال در امنیت این مسیر، شوکی آنی و فلجکننده نهتنها به بازار جهانی انرژی، بلکه سفرههای مردم دنیا وارد میکند.هرچند ایالاتمتحده و کشورهای اروپایی در سالهای اخیر در راستای کاهش وابستگی به نفت خاورمیانه گام برداشتهاند، اما پیوستگی ساختاری میان بازارهای انرژی و موادغذایی بهگونهای است که هرگونه جهش در قیمت حاملهای انرژی، بهسرعت در قالب "تورم ناشی از فشار هزینه" (Cost-Push Inflation) در صنایع غذایی و زنجیرههای لجستیک نمود یافته و در نهایت منجر به کاهش قدرت خرید و کوچکتر شدن سبد مصرفی خانوارها در سطح جهانی میگردد. زنجیره شوک؛ از جهش بهای نفت تا بحران صنایع غذاییتجربیات تاریخی گواه آن است که پیامدهای اختلال و ناامنی در تنگه هرمز را نمیتوان به بازار نفت محدود کرد. تحلیلگران پیشبینی میکنند در صورت تداوم بسته بودن این تنگه، قیمت نفت بهسرعت از مرز ۱۲۰ تا ۱۵۰ دلار در هر بشکه عبور کند؛ بهویژه آنکه همزمانی این بحران با بسته شدن تنگه بابالمندب توسط ارتش و نیروهای مسلح یمن، میتواند قیمت نفت را تا سقف ۲۰۰ دلار افزایش دهد. چنین جهشی، هزینههای سوخت ناوگان حملونقل دریایی و زمینی را بهطور تصاعدی افزایش داده و بهطور مستقیم بر قیمت نهایی کالاهای مصرفی اثر میگذارد.از سوی دیگر، صنایع سنگین و انرژیبر، بهویژه مجتمعهای پتروشیمی و واحدهای فرآوری، با رشد شدید هزینههای تولید در بخش بالادستی مواجه خواهند شد. این وضعیت درحالی رخ میدهد که تقاضا رشد نکرده، اما افزایش قیمت کالاها و خدمات، اقتصاد جهانی را با یک "رکود تورمی" (Stagflation) شدید و گسترده روبهرو میکند.
آمریکا و اروپا؛ بازگشت شبح رکود تورمی و بحران معیشت- ایالاتمتحده: گزارشهای اداره آمار کار آمریکا (BLS) نشان میدهد که حتی در شرایط عادی، مدیریت نرخ تورم و رساندن آن به هدفگذاری ۲ درصدی بانک مرکزی (فدرال رزرو) چالشبرانگیز است. با بروز ناامنی در هرمز، افزایش قیمت نفت مستقیماً بر بهای گالن بنزین در پمپبنزینهای آمریکا اثر گذاشته و آن را به بالای ۵ دلار سوق میدهد. شرکتهای توزیعکننده بزرگ مانند والمارت و آمازون، هزینههای ترانزیت داخلی را افزایش داده و این فشار مالی را مستقیماً به دوش مصرفکننده میاندازند؛ امری که نتیجهای جز گران شدن شدید مواد غذایی و پوشاک و کوچکتر شدن سفره مردم آمریکا نخواهد داشت.- اتحادیه اروپا: کشورهای اروپایی که هنوز بهطور کامل از پیامدهای تورمی بحران انرژی ناشی از جنگ اوکراین رها نشدهاند، آسیبپذیری بسیار بیشتری نسبت به ایالاتمتحده خواهند داشت. بانک مرکزی اروپا (ECB) بارها تأکید کرده که انرژی، محرک اصلی تورم در منطقه یورو است. در این میان، ناامنی در تنگه هرمز منجر به افزایش بهای کودهای شیمیایی، برق مصرفی گلخانهها، سیستمهای فرآوری، سردخانهها و بستهبندی در قاره سبز خواهد شد؛ امری که بهمعنای جهش شدید قیمت موادغذایی در اروپا و سقوط هرچه بیشتر قدرت خرید دهکهای پایین و متوسط جامعه است.
کشورهای عربی خلیج فارس؛ وابستگی مطلق و تهدید قحطی ساختاریدرحالیکه آمریکا و اروپا از ظرفیتهای بزرگ تولید کشاورزی داخلی برخوردارند کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس شامل عربستان، امارات، قطر، کویت، عمان و بحرین، در صورت ادامه ناامنی در تنگه هرمز با یک وضعیت فاجعهبار مواجه خواهند شد. این منطقه بدلیل اقلیم بیابانی، کمبود شدید منابع آب شیرین و زمینهای حاصلخیز، بیشاز ۸۵٪ موادغذایی خود را وارد میکند. طبق آمارهای فائو میزان وابستگی این کشورها در اقلام حیاتی مانند برنج حدود ۱۰۰٪، غلات و حبوبات ۹۰ تا ۹۳٪ و گوشت و مرغ حدود ۶۲٪ است.تنگه هرمز برای این کشورها یک معبر دوجانبه حیاتی است؛ بیش از ۷۰٪ کل واردات موادغذایی این منطقه از این آبراهه عبور میکند. بسته بودن این مسیر، ذخایر استراتژیک غذایی این کشورها را به سرعت مستهلک خواهد کرد. از طرفی، صنایع نمکزدایی آب که آب آشامیدنی این کشورها را تأمین میکند، شدیداً وابسته به انرژی و قطعات پتروشیمیایی هستند که خطوط انتقال آنها تحت تأثیر ناامنی قرار میگیرد.بُعد دیگر این فاجعه، فلج شدن بخش صادرات کودهای شیمیایی است. حدود یکسوم تجارت جهانی کودهای نیتروژنی (مانند اوره و آمونیاک) از خلیج فارس منشأ میگیرد. ناامنی در این منطقه علاوهبر قطع زنجیره ورود غذا به کشورهای عربی، قیمت جهانی کودهای شیمیایی را ۴۰ تا ۶۰٪ افزایش میدهد؛ این امر کل زنجیره کشاورزی و تولید غذا در دنیا را با اختلال و گرانی سرسامآور مواجه میکند. اگرچه این کشورها ثروتمند هستند، اما نقدینگی نمیتواند جایگزین مسیرهای مسدود شود. افزایش نرخ بیمه جنگی کشتیها تا ۱۰٪ ارزش شناور و تحمیل هزینههای سنگینِ ترانزیت قیمت موادغذایی را در این کشورها به ارقامی نجومی خواهد رساند.
سناریوی جنگ فرسایشی و ادامه بسته بودن تنگه هرمزادامه جنگ و ناامنی طولانیمدت تنگه هرمز، دیگر تنها یک شوک قیمتی گذرا در بازارهای مالی نخواهد بود، بلکه مستقیماً قلب معیشت مردم جهان را هدف قرار میدهد. با طولانی شدن بحران و جهش همزمان قیمت سوخت و کودهای شیمیایی، هزینه نهایی تولید گندم، ذرت، برنج و سایر دانههای روغنی در جهان به طور سرسامآوری افزایش مییابد. کشاورزان در سراسر جهان توان مالی خرید نهادهها را از دست میدهند و این امر به کاهش شدید برداشت محصولات در فصول بعدی منجر میشود.این زنجیره مخرب، فشار بیسابقهای را به «سفرههای مردم دنیا» وارد میکند. در کشورهای توسعهیافته، هزینههای اولیه زندگی به شدت بالا رفته و طبقه متوسط جامعه به سمت فقر غذایی سوق داده میشوند؛ جایی که مردم مجبور میگردند از کیفیت و ترجیحات غذایی خود بکاهند. اما وضعیت در کشورهای درحال توسعه و آفریقایی به مراتب دردناکتر خواهد بود. با قطع زنجیره تأمین و گرانی نجومی غلات، جهان با یک «بحران گرسنگی و قحطی ساختاری» روبرو میشود. ناتوانی دولتها در تأمین یارانههای غذایی، پدیده سوءتغذیه حاد را بویژه در میان کودکان گسترش داده و امنیت غذایی میلیاردها انسان بطور جدی به مخاطره میافتد؛ وضعیتی که خط پایان آن، سقوط ثبات اجتماعی و شیوع گسترده گرسنگی در ابعاد بینالمللی است.
چشمانداز سناریوی ناامنی طولانیمدت تنگه هرمزاگر ناامنی یا بسته بودن تنگه هرمز با ادامه جنگ آمریکا علیه ایران به طول بینجامد، اقتصاد جهانی وارد فاز جدیدی از بحران به نام «سقوط آزاد زنجیره تأمین» خواهد شد. در این سناریو، کمبود فیزیکی موادغذایی و غلات در بازارهای بینالمللی رخ خواهد داد، زیرا بنادر بزرگ توانایی مدیریت حجم عظیم بار تغییر مسیر یافته را نخواهند داشت.بانکهای مرکزی در سراسر جهان برای مهار تورم مهارگسیخته، مجبور به اتخاذ سیاستهای انقباضی شدید و بالا بردن نرخ بهره به سطوح بیسابقه میشوند؛ امری که بازار مسکن، بورس و سرمایهگذاریهای صنعتی را قفل کرده و جهان را بهسمت یک رکود جهانی عمیقتر از بحران سال ۲۰۰۸ سوق میدهد. ناامنی غذایی حاصل از این رویداد، جرقهای برای ناآرامیهای اجتماعی و سیاسی، به ویژه در کشورهای درحال توسعه و مناطق وابسته به واردات خواهد بود.جمعبندیامنیت تنگه هرمز صرفاً یک معادله نظامی یا ژئوپلیتیک منطقهای نیست، بلکه ستون فقرات ثبات اقتصاد سیاسی بینالملل و تضمینکننده امنیت غذایی میلیاردها نفر است. شواهد موجود و تحلیلهای ساختاری نشان میدهند که حفظ امنیت و جریان آزاد کالا و انرژی در این آبراهه، مرز میان ثبات اقتصادی و یک فاجعه معیشتی جهانی است که ترکشهای آن از قلب خلیج فارس تا دورترین نقاط آمریکا و اروپا را به شکلی ویرانگر تحت تأثیر قرار خواهد داد.
13:19 - 6 مرداد 1405