قصه چهار زن در قرآن؛ دو الگوی سقوط و دو الگوی نجات
قرآن در پایان سوره تحریم، از چهار زن با چهار سرنوشت متفاوت سخن میگوید، دو زن که با وجود همسری پیامبران، در مسیر سقوط قرار گرفتند و دو زن که حتی در دل خانه فرعون و در شرایطی دشوار، به الگویی برای ایمان و نجات تبدیل شدند.
گروه قرآن و فعالیتهای دینی خبرگزاری فارس؛ آیات ۸ تا ۱۲ سوره تحریم، پایانی بسیار معنادار برای سورهای است که با مسئلهای خانوادگی و رفتارهای درون خانه پیامبر(ص) آغاز شد. در این بخش، قرآن از مؤمنان میخواهد از خطاهای خود بازگردند، سپس از ضرورت ایستادگی در برابر کافران و منافقان سخن میگوید و در پایان، چهار زن را بهعنوان دو الگوی شکستخورده و دو الگوی رستگار معرفی میکند.در نگاه علامه طباطبایی در «المیزان»، پیوند این آیات نشان میدهد که ایمان واقعی تنها یک ادعا یا وابستگی خانوادگی نیست، بلکه انسان باید در انتخاب مسیر حق، مسئولیت شخصی داشته باشد. متن آیات نیز همین سیر را از توبه تا امتحان ایمان دنبال میکند.توبهای که فقط گفتن «استغفرالله» نیستآیه هشتم با خطاب مستقیم به مؤمنان آغاز میشود «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحًا». تعبیر «توبه نصوح» نقطه آغاز این بخش است. در نگاه تفسیری علامه طباطبایی، توبه صرفاً گفتن یک جمله یا اظهار پشیمانی زبانی نیست؛ بلکه بازگشتی حقیقی از مسیر خطا به سوی خداست.قرآن نتیجه این توبه را نیز بیان میکند: «أَنْ يُكَفِّرَ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ» یعنی خداوند میتواند آثار گناهان را بپوشاند و انسان را وارد مرحلهای تازه کند. بنابراین توبه در منطق قرآن، راهی برای بازسازی انسان است، نه صرفاً پاککردن یک سابقه.مقصد مؤمن، روزی که نور او خاموش نمیشودآیه هشتم بلافاصله تصویری از قیامت ارائه میکند؛ روزی که خداوند پیامبر(ص) و مؤمنان همراه او را خوار نمیکند و «نُورُهُمْ يَسْعَىٰ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمَانِهِمْ». نور مؤمنان پیشاپیش آنان حرکت میکند.
این نور را باید در پیوند با حقیقت ایمان و هدایت انسان فهمید، نوری که در قیامت ظهور پیدا میکند و مسیر انسان را روشن میسازد. نکته ظریفتر اینکه حتی مؤمنان در آن صحنه میگویند که «رَبَّنَا أَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا وَاغْفِرْ لَنَا» پروردگارا نور ما را کامل کن و ما را بیامرز.یعنی انسان مؤمن حتی در اوج امید، خود را بینیاز از رحمت خدا نمیبیند. ایمان واقعی با احساس مصونیت مطلق تفاوت دارد.بعد از توبه، نوبت ایستادگی استآیه نهم ناگهان فضای آیات را از درون انسان به عرصه اجتماعی میبرد «يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ». در اینجا قرآن از «کافران و منافقان» در کنار یکدیگر یاد میکند، زیرا هر دو گروه در برابر جامعه ایمانی قرار گرفتهاند، هرچند منافق در ظاهر خود را درون جامعه نشان میدهد.از منظر علامه طباطبایی، جهاد در این آیه متناسب با هر گروه و شرایط آن معنا پیدا میکند و «غلظت» به معنای برخورد قاطعانه و تسلیمنشدن در برابر جریانهایی است که اساس ایمان و جامعه مؤمنان را تهدید میکنند.پس آیه، پس از دعوت به اصلاح درونی، از یک اصل اجتماعی نیز پرده برمیدارد، جامعه مؤمن نمیتواند در برابر دشمنی و نفاق، همواره منفعل و بیموضع باشد.همسر پیامبر بودن، کسی را نجات نمیدهدآیات ۱۰ و ۱۱ دو مثال کاملاً متضاد میآورند. ابتدا همسر نوح و همسر لوط معرفی میشوند «كَانَتَا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبَادِنَا صَالِحَيْنِ فَخَانَتَاهُمَا».
نکته مهم اینجاست که هر دو زن در کنار دو پیامبر بزرگ الهی زندگی میکردند، اما این نسبت خانوادگی نتوانست آنان را نجات دهد. قرآن تصریح میکند «فَلَمْ يُغْنِيَا عَنْهُمَا مِنَ اللَّهِ شَيْئًا» یعنی حتی صالحبودن همسر، مانع مسئولیت و انتخاب شخصی انسان نمیشود.علامه طباطبایی با توجه به سیاق آیات، این مثالها را شاهدی بر استقلال شخصیت انسان در برابر خداوند میداند. هیچکس نمیتواند ایمان دیگری را به جای ایمان خود قرار دهد.آسیه و مریم، دو زن، دو انتخاب متفاوتدر مقابل، قرآن برای مؤمنان از همسر فرعون مثال میزند زنی که در قلب نظام طاغوت زندگی میکرد اما مسیر خود را از فرعون جدا کرد «رَبِّ ابْنِ لِي عِندَكَ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ».درخواست آسیه بسیار گویاست، او پیش از آنکه خانهای در بهشت بخواهد، میگوید «عِندَكَ» نزد خودت. مسئله اصلی او فاصلهگرفتن از فرعون و پیوستن به حقیقت است «وَنَجِّنِي مِنْ فِرْعَوْنَ وَعَمَلِهِ».آخرین نمونه، مریم(س) است، زنی که قرآن با تعبیر «أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا» بر پاکدامنی او تأکید میکند و سپس میگوید که «وَصَدَّقَتْ بِكَلِمَاتِ رَبِّهَا وَكُتُبِهِ». یعنی ایمان او در کنار پاکی، با تصدیق کلمات الهی و اطاعت همراه شده است.
معیار نجات، انتخاب انسان استمجموع این چهار آیه یک پیام محوری دارد، نسبت خانوادگی، محیط اجتماعی و موقعیت ظاهری، بهتنهایی سرنوشت انسان را تعیین نمیکند. همسر دو پیامبر میتواند راه خطا را انتخاب کند و همسر فرعون میتواند به الگوی ایمان تبدیل شود.از این منظر، آیات ۸ تا ۱۲ سوره تحریم یک مسیر کامل را ترسیم میکنند، ابتدا «توبه نصوح»، سپس ساختن نور ایمان، بعد ایستادگی در برابر کفر و نفاق و در نهایت انتخاب آگاهانه انسان. گویی قرآن میگوید رستگاری نه با ادعا به دست میآید و نه با نسبت، آنچه انسان را نجات میدهد، بازگشت حقیقی به خدا و ایستادن در سمت درست حقیقت است.تلاوت این آیات را که در صفحه ۵۶۱ قرآن کریم واقع است، ببینید و بشنوید.
۳ MB
00:56 - 10 شهریور 1405