اقتصاد پلتفرمی و زنان؛ اولین آسیب دیدگان اختلال های آنلاین
در پی ۸۲ روز قطعی اینترنت و اعمال محدودیت های گسترده در دسترسی به شبکه های آنلاین، گزارش ها نشان میدهد زنان ایرانی به ویژه در مناطق کم برخوردار با آسیب های جدی اقتصادی و اجتماعی مواجه شده اند.
بسیاری از این زنان که فعالیت های شغلی، ارتباط با بازار فروش و تعاملات حرفه ای خود را بر بستر فضای مجازی سامان داده بودند، با از دست رفتن دسترسی پایدار به اینترنت، عملا یکی از اصلی ترین ابزارهای کسب درآمد و استقلال مالی خود را از دست داده اند.بررسی های میدانی حاکی از آن است که برای گروه قابل توجهی از زنان ساکن در روستاها و شهرهای کوچک، تلفن همراه و شبکه های اجتماعی تنها کانال ارتباطی با مشتریان، تامین کنندگان و حتی شبکه های حمایتی بوده است. با قطع یا اختلال در این دسترسی، زنجیره فروش محصولات خانگی، صنایع دستی و خدمات آنلاین مختل شده و بسیاری از این کسب و کارهای خرد با کاهش شدید درآمد یا توقف کامل فعالیت روبه رو شده اند.کارشناسان حوزه اقتصاد دیجیتال معتقدند طی سال های اخیر، فضای مجازی به یکی از مهم ترین بسترهای توانمندسازی زنان تبدیل شده بود؛ بستری که امکان حضور در بازار، بازاریابی مستقیم، حذف واسطه ها و ایجاد برند شخصی را فراهم میکرد. با این حال، قطعی های طولانی مدت اینترنت این مسیر را با چالش جدی مواجه کرده و بخشی از دستاوردهای به دست آمده را تحت تاثیر قرار داده است.زهرا بهروزآذر، معاون رئیس جمهور در امور زنان و خانواده، پیش تر با اشاره به تاثیر مستقیم این محدودیت ها بر فعالیت زنان گفته بود: باید این واقعیت را بپذیریم که زنان به عنوان گروهی که بخش عمده فعالیت شان در فضای مجازی اتفاق می افتد، تقریبا زودترین صدمه را از قطعی اینترنت می خورند و بیشترین قشر آسیب دیده از این کسب و کارها هستند.به گفته فعالان حوزه زنان، تداوم چنین شرایطی میتواند علاوه بر پیامدهای اقتصادی، تبعات اجتماعی نیز به همراه داشته باشد؛ از کاهش مشارکت اجتماعی گرفته تا تضعیف روند استقلال مالی است.
وقتی ارتباط میشکند؛ فروپاشی یک نهاد اجتماعی نامرئی
در حالی که بخش قابل توجهی از تحلیل ها درباره قطعی اینترنت بر میزان خسارت مالی، کاهش تولید و زیان کسب و کارها متمرکز است، برخی کارشناسان بر لزوم توجه به ابعاد اجتماعی و جنسیتی این بحران تاکید دارند. به گفته آنان، تقلیل پیامدهای قطعی اینترنت به اعداد و ارقام اقتصادی، بخشی از آسیب های پنهان به ویژه در حوزه زنان را نادیده میگیرد.نفیسه آزاد، جامعه شناس، در این باره معتقد است پیامدهای قطعی اینترنت برای زنان را نمیتوان صرفا در چارچوب فعالیت های کسب و کاری ارزیابی کرد. او با اشاره به نقش های جنسیتی در ساختار خانواده میگوید زنان به طور سنتی مسئولیت حفظ ارتباطات خانوادگی، تبادل سرمایه عاطفی و تنظیم مناسبات درون خانه را بر عهده دارند و در سال های اخیر بخش قابل توجهی از این وظایف از طریق ابزارهای آنلاین و شبکه های اجتماعی انجام میشد. به گفته او، با قطع یا محدود شدن اینترنت، بخشی از این کارکردها مختل شده و انسجام ارتباطی خانواده تحت تاثیر قرار گرفته است.آزاد تاکید میکند که قطع اینترنت تنها به حذف یک منبع درآمد خرد برای زنان منجر نمیشود، بلکه میتواند نهاد ارتباطی خانواده را نیز دچار اختلال کند. به باور او، اینترنت در سال های اخیر به یکی از ابزارهای اصلی مدیریت ارتباطات خانوادگی و اجتماعی تبدیل شده بود و حذف یا تضعیف آن، پیامدهایی فراتر از اقتصاد دارد.این جامعه شناس همچنین به تشدید شکاف های اقتصادی، اجتماعی و دیجیتال در پی محدودیت های اینترنتی اشاره میکند. به گفته او، زنان به دلیل برخورداری کمتر از سرمایه اقتصادی، توانایی کمتری برای پرداخت هزینه های بالای دسترسی به اینترنت دارند.
بازارچه های مجازی؛ تمرین استقلال اقتصادی برای زنان کم برخوردار
بررسی ها نشان میدهد برای بسیاری از زنانی که از سرمایه مالی کافی، شبکه ارتباطی گسترده، تحصیلات عالی یا سکونت در کلان شهرها برخوردار نبودند، پلتفرم هایی مانند اینستاگرام نقش یک بازار آماده و در دسترس را ایفا کرده است. این فضا امکان عرضه مستقیم کالا و خدمات را بدون نیاز به سرمایه گذاری سنگین یا حضور در بازار رسمی فراهم میکرد.نفیسه آزاد، جامعه شناس، در پژوهشی که سال ۱۴۰۴ درباره فروشگاه های خرد اینستاگرامی تحت مدیریت زنان انجام داده، به کارکردهای چندگانه این بسترها اشاره میکند. به گفته او، در اغلب بحث های عمومی درباره فروشگاه های اینستاگرامی، تمرکز بر شاخص هایی مانند کاهش فروش، میزان ضرر و افت تولید است، در حالی که این کسب و کارها برای زنان تنها یک منبع درآمد نبوده اند.آزاد توضیح میدهد یکی از کارکردهای اصلی این فضا، فراهم کردن بستری آماده برای عرضه کالا یا خدمات بوده است؛ بستری که موانع ورود به بازار را کاهش میداد. درآمد حاصل از این فعالیت ها اغلب صرف بهبود کیفیت زندگی خانواده میشد. به گفته او، ورود پول مستقل از سوی زن به چرخه اقتصادی خانواده، احساس عاملیت و قدرت بیشتری برای آنان ایجاد میکرد. او تاکید میکند با از دست رفتن این فضا، تنها یک کانال فروش حذف نشده، بلکه به نهاد ارتباطی خانواده نیز آسیب وارد شده است.این جامعه شناس با اشاره به تجربه زیسته برخی از این زنان میگوید یکی از صاحبان کسب و کارهای آنلاین در واکنش به قطعی اینترنت اظهار کرده است که احساس میکند زندانی شده است. این واکنش نشان میدهد تاثیر اجتماعی اینترنت برای این گروه حتی فراتر از جنبه معیشتی بوده است. او یادآور میشود در شرایطی که سهم مشارکت زنان در اقتصاد رسمی کمتر از ۱۴ درصد است.
تقاطع تبعیض؛ تشدید چندلایه محدودیت ها علیه زنان در فضای دیجیتال
مشکات اسدی، مدیرعامل گروه کسب و کارهای «آن» با اشاره به پیامدهای بحران های اقتصادی و محدودیت های ساختاری اعلام کرد این شرایط بیش از همه گروه های آسیب پذیر را تحت تاثیر قرار میدهد. به گفته او، تجربه نشان داده است که فشارهای اقتصادی در عمل با شدت بیشتری متوجه گروه هایی میشود که از پیش نیز در موقعیت نابرابر قرار داشته اند.اسدی توضیح میدهد گروه های اقلیت گاه بر اساس دهک های اقتصادی و گاه بر مبنای دسته بندی های اجتماعی تعریف میشوند. به گفته او، استان های مرزی، گروه های قومیتی، زبانی و مذهبی و سایر اقلیت ها معمولا بیش از دیگران از بحران ها آسیب میبینند. او تاکید میکند زنان نیز با وجود آن که از نظر جمعیتی اقلیت محسوب نمیشوند، به دلیل سهم اندک از قدرت اقتصادی، اجتماعی و سیاسی در موقعیتی مشابه گروه های اقلیت قرار میگیرند و در نتیجه هرگونه محدودیت، تاثیر شدیدتری بر آنان میگذارد.مدیرعامل گروه کسب و کارهای «آن» با رویکردی تقاطعی به این موضوع اشاره میکند و میگوید در مواردی که یک زن همزمان دارای شاخص های اقلیتی دیگر نیز باشد، شدت آسیب افزایش می یابد. او به عنوان نمونه از زنان روستایی در استان های مرزی نام میبرد که درآمد آنان به فروش آنلاین محصولات محلی در شبکه های اجتماعی وابسته است. به گفته اسدی، زن روستایی که معیشتش بر پایه فروش اینترنتی است، در خط مقدم آسیب های ناشی از قطعی شبکه قرار دارد و با هر اختلال، منبع اصلی درآمد خود را از دست میدهد.اسدی همچنین به پیامدهای غیرمستقیم این بحران اشاره میکند. به گفته او، تورم فزاینده و کوچک شدن سبد هزینه خانوار که در پی اختلال های اقتصادی رخ میدهد، حتی بر زنان غیرشاغل نیز اثرگذار است.
دسترسی ویژه، نابرابری ویژه؛ پیامدهای طبقاتی اینترنت پرو
در ماه های اخیر، اجرای طرح موسوم به «اینترنت پرو» بحث اینترنت طبقاتی را به یکی از موضوعات بحث برانگیز در اکوسیستم ارتباطی کشور تبدیل کرده است. برخی فعالان حوزه کسب و کارهای دیجیتال معتقدند این سیاست، الگوی دسترسی به اینترنت را به سمت تفکیک اقتصادی سوق داده و میتواند پیامدهای اجتماعی گسترده ای به همراه داشته باشد.مشکات اسدی، مدیرعامل گروه کسب و کارهای «آن»، در این باره اینترنت طبقاتی را پدیده ای توصیف میکند که به گفته او به تدریج در حال تثبیت است. او تاکید میکند سیاست های مبتنی بر تفکیک دسترسی، مشابه قطعی اینترنت، دارای عوارض اجتماعی جدی است و گروه های آسیب پذیر از جمله زنان بیش از دیگران تحت تاثیر قرار میگیرند. به گفته اسدی، اعمال چنین سیاست هایی میتواند نابرابری های موجود را تشدید کند.در سیاستگذاری نیز نگرانی هایی در این زمینه مطرح شده است. معاون رئیس جمهور در امور زنان و خانواده با اشاره به تبعات دسترسی های ویژه اینترنتی اعلام کرده است تداوم این روند میتواند اینترنت را که قرار بود ابزاری برای کاهش شکاف های اجتماعی و ایجاد فرصت های برابر باشد، به عاملی برای تعمیق نابرابری تبدیل کند. به گفته او، وابسته شدن دسترسی به خدمات با کیفیت اینترنتی به توان مالی افراد، باعث میشود زنانی که از استقلال اقتصادی کمتری برخوردارند، از بخشی از فرصت های آموزشی، شغلی و اجتماعی محروم شوند.برخی کارشناسان هشدار میدهند اینترنت طبقاتی میتواند در کنار سایر محدودیت ها، تاب آوری اجتماعی را کاهش دهد. اسدی در این زمینه معتقد است در شرایطی که جامعه با چالش های متعدد اقتصادی و اجتماعی روبه رو است، سیاست هایی مانند تفکیک دسترسی یا محدودسازی اینترنت ممکن است در میان مدت و بلندمدت به کاهش تاب آوری منجر شود.
نماینده مجلس: اینترنت جهانی فعلا بازگشایی نمیشود + اتصال اینترنت به صلاح همه نیست
علی یزدیخواه، نماینده مجلس ضمن بیان این که اینترنت فعلا بازگشایی نمیشود توضیح داده است که «با قطع اینترنت، کسبوکارهای مردم از جهت ارتباطات بانکی، خرید و فروش و بسیاری از سایتها همچنان در حال خدمترسانی هستند و مردم مشکل عمدهای ندارند» و ادامه داده است که آن دسته از افرادی که مسئولان احساس کردهاند نیاز به دسترسی به اینترنت بینالملل دارند این امتیاز را دریافت کردهاند: آن اقشاری که احساس کردیم نیاز به دسترسی به اینترنت بینالملل دارند، مانند شرکتهایی که در حوزه صادرات و واردات هستند یا مؤسسات علمی و پژوهشی و یا افرادی که برای تبادلات مالی یا مقاله و امثالهم در حوزههای دانشگاهی، تحقیقاتی و اصناف مایل به اتصال بودند و هر گروهی که نیاز داشتند، برای آنها دسترسی اینترنت باز شد.او معتقد است «تقریبا بیش از ۹۰ درصد نیازها و احتیاجات مردم در فضای فعلی برآورده میشود و اگر اقشاری هستند که دچار مشکلاند، قابلیت پیگیری وجود دارد.» به گفته یزدیخواه، در طرح اینترنت پرو، بالغ بر یک میلیون نفر دسترسی داده شده و اگر نکتهای باشد، قابل پیگیری است.نایبرئیس کمیسیون فرهنگی مجلس در گفتوگو با سیتنا اعلام کرده است که «قطعی اینترنت از دستورات و اختیارات شعام است، لذا به لحاظ مسائل امنیتی، امنیت کشور و حفظ جان افراد، اینترنت جهانی قطع شد.»
یزدیخواه توضیح داده که مسئولان به این نتیجه رسیدند که وصل کردن اینترنت به صلاح همه نیست: بحثهایی مبنی بر این شد که بازگشایی اینترنت به صلاح همه نیست و افرادی که خط سفید داشتند نیز مورد توجه قرار گرفتهاند و خدماتی که به آنها داده شده است؛ در همین حال با متخلفان هم برخورد میشود تا بساط VPNفروشی نیز جمع شود تا مردم را مورد سوءاستفاده قرار ندهند.او در ادامه به اینترنت ویژه برای برخی اشخاص و گروهها اشاره کرده و توضیح داده است که مابقی هم به پلتفرمهای داخلی کوچ کردهاند:اقشار جدیدی که به اینترنت بینالملل نیاز دارند، سازوکار مشخصی دارند و در قالب قشرهای اجتماعی قابل پیگیری هستند؛ در همین حال، با بررسی ترافیک شبکههای داخلی، بسیاری از کسبوکارها به شبکههای داخلی همچون روبیکا، سروش و غیره کوچ کردهاند و خدمات خود را ارائه میدهند و اقلیت ناچیزی کوچ نکردهاند.به گفته یزدی خواه، مسئولان ذیربط اعلام آمادگی کامل کردهاند که اگر اقشاری از کشور که نیاز به اینترنت بینالملل دارند، همچون آزمایشگاهها و غیره، اتصال آنها قابل انجام است. او توضیح میدهد مصوبات نهادهای بالادستی حاکی از اینست که فعلا نیاز به بازکردن وجود ندارد وبا وجود برقراری وضعیت نه جنگ، نه صلح، همچنان خطرات امنیتی، کشور را تهدید میکند. یزدیخواه میگوید: به این دلایل تصمیم بر این نیست که دسترسی همگانی داده شود؛ اما اگر شخصی یا سازمانی نیاز به دسترسی جهانی داشته باشد، این دسترسی داده میشود. مراجعات مکرری نداریم که اعتراضی از قطع اینترنت داشته باشند و کسبوکارهایی که حساس هستند و باید ارتباطات خارجی داشته باشند، بهراحتی میتوانند دسترسی داشته باشند. در همین حال، اینترنت پرو هم ارزانتر و هم قابلدسترستر است.
چند نکته مهم درباره این گزارش و جمع بندی
تمام سعی من مدت قطعی اینترنت اخیر که نهم خرداد ماه ۱۴۰۵، به ۹۰ امین روز خودش نزدیک میشود؛ پوشش اخبار مهم و گفته ها و مواردی بود که پیرامون این امر مهم در حال جریان هست. چند تا نکته مهم به ذهنم اومد که باید درباره این خبر و گزارش های قبلی بدهم:۱- مسئولین و مجلسی ها هیچ گونه پروتکلی در صحبت های خود علیرغم گفته های شعام و پیگیری های وزارت ارتباطات و رئیس جمهور مبنی بر وصل شدن اینترنت ندارند و دائما سعی بر ماله کشی و عادی نشان دادن شرایط و خوب بودن دارند۲- آقای یزدی خواه، اگر شرایط مردم با این وضعیت اینترنت قطع میخواست بهبود پیدا کند تا الآن باید شاهد جذب نیروی بیشتر در شرکت های آی تی، رشد فروش در فروشگاه های اینترنتی و استقبال بیشتر مردم از این موقعیت بودیم. به نظر میرسد آمار و ارقام و اعداد منتشر شده از انجمن کسب و کارهای اینترنتی و نهادهای دیگر مبنی به ضرر به این فضا را یا مطالعه نکرده اید یا مثل هم کیشان خود اصلا به حساب نمی آورید و چون سیم کارت سفید دارید برایتان مهم نیست۳- این صحبت ها تنها خشم و عصانیت و ناراحتی مردم را در قبال مجلس، دولت، شعام و کشور بیشتر از قبل میکند. ضمن اینکه دسترسی به اینترنت بین الملل حق مسلم همه کاربران ایرانی هست و هیچ کسی حق ندارد این دسترسی را سلب کند۴- در شرایط حساس جنگی، اکثر کاربران با مسئله قطع و کندبودن اینترنت به خاطر شرایط حساس موافق بوده و هستند ولی در زمانیکه همه چیز آرام هست و نهاد و موسسات در حال پیش بردن کارها هستند، قطع بودن اینترنت دلیلی به غیر از امنیت ملی و بلکه برای اهدافی دیگر هست! لطفا واقعیت را ببینید و بگویید.#اینترنت #اینترنت_بین_الملل #اینترنت_آزاد #اینترنت_را_وصل_کنید #نه_به_اینترنت_طبقاتی #ایران #ایران_قوی #جنگ 11:33 - 1 خرداد 1405