کنشگری اجتماعی زنان از مسیر شادی جمعی در فضاهای عمومی شهری
فائزه سادات نعمتی_کارشناسی ارشد مطالعات زنان، پژوهشگر اندیشکده تبار: یافتن الگوهای مؤثر برای کنشگری زنان در جوامع امروز، از چالشهای مهم اجتماعی و فرهنگی است. زنان در دنیای مدرن معمولاً در میان دو نقش متفاوت در رفتوآمدند: از یکسو، در خانه و خانواده وظایف سنتی، عاطفی و مراقبتی بر دوش دارند و از سوی دیگر، در عرصههای اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی حضوری فعال از آنان انتظار میرود. این دوگانهی نقش، هرچند نشانهی توانمندی و انعطافپذیری زنان است، اما در واقع فشار روانی و زمانی زیادی را به آنان تحمیل میکند. بسیاری از زنان در تلاش برای هماهنگی میان کار، خانواده و حضور اجتماعی، دچار احساس گناه یا تعارض درونی میشوند و در نتیجه، از مشارکت در فعالیتهای فرهنگی یا جمعی بازمیمانند. از همینرو، ایجاد فضاهایی که زنان بتوانند در کنار خانواده و در قالبی شاد و مشارکتی در اجتماع حضور یابند، ضرورتی جدی است. یکی از مسیرهای مؤثر برای تحقق این هدف، توجه به مفهوم «شادی جمعی» است. شاید در نگاه اول، شادی و کنشگری دو مفهوم جدا از هم به نظر برسند، اما در واقع، پیوندی عمیق میان آنها وجود دارد. شادی جمعی، بهویژه زمانی که در بستر فعالیتهای گروهی شکل میگیرد، فرصتی برای ابراز هویت، تعامل و حضور فعال زنان در فضای عمومی فراهم میآورد. حضور زنان در جشنها، آیینها یا برنامههای فرهنگی شهری، تنها نوعی تفریح نیست، بلکه نوعی «کنش اجتماعی» محسوب میشود؛ کنشی که در آن زنان، با خلاقیت و همبستگی، معنای تازهای از مشارکت را میآفرینند. به این ترتیب، شادی جمعی تبدیل به ابزاری میشود برای بازتعریف نقش زن در جامعهای که هنوز گاه او را میان سنت و مدرنیته معلق نگه داشته است.
از نگاه نظری نیز میتوان این پدیده را تحلیل کرد. نظریهپردازانی مانند گافمن، کنشهای اجتماعی را نوعی «نمایش» میدانند که افراد از طریق آن هویت خود را در برابر دیگران بازمیسازند. وقتی زنان در برنامههای عمومی حضور مییابند، در واقع «خود اجتماعی» خویش را در برابر جامعه نمایش میدهند و از این راه، حس تعلق، اعتماد و همبستگی را تقویت میکنند. از سوی دیگر، نظریهی سرمایهی اجتماعی که توسط پاتنام و بوردیو مطرح شده، توضیح میدهد چگونه شبکههای انسانی و ارتباطات اجتماعی، به توانمندی بیشتر افراد برای تأثیرگذاری در جامعه منجر میشود. بنابراین، هر جشن، آیین یا رویداد شهری که زمینهی تعامل و همکاری زنان را فراهم کند، در واقع بستری برای گسترش سرمایهی اجتماعی و تقویت کنشگری زنانه است.در سالهای اخیر، در ایران نیز تلاشهایی برای تحقق چنین فضاهایی انجام شده است. شهرداریها با برگزاری جشنوارههای فرهنگی، پیادهرویهای خانوادگی، یا برنامههایی مانند «مهمونی ۱۰ کیلومتری غدیر» کوشیدهاند محیطی بسازند که در آن زنان بتوانند در کنار خانواده، با احساس امنیت و احترام، در فضای عمومی حضور یابند. این نوع برنامهها با ترکیب عناصر دینی، هنری و مردمی، نهفقط شادی جمعی را ترویج کردهاند، بلکه حس مشارکت و دیدهشدن را در میان زنان تقویت نمودهاند. در بسیاری از این رویدادها، زنان دیگر صرفاً تماشاگر نیستند؛ بلکه بهعنوان برگزارکننده، داوطلب، یا هنرمند در خلق تجربهی جمعی نقش دارند. این دگرگونی، مرزهای سنتی میان فضای زنانه و مردانه را کمرنگ کرده و تعریف تازهای از حضور فرهنگی در شهر ارائه داده است.
از منظر فردی و روانی، حضور در این نوع رویدادها تأثیری عمیق بر سلامت روحی و احساس ارزشمندی زنان دارد. در بسیاری از موارد، زنان بهدلیل فشارهای شغلی یا خانوادگی، از فضاهای اجتماعی فاصله میگیرند و احساس انزوا یا خستگی روانی پیدا میکنند. شرکت در برنامههای جمعی و شاد، فرصتی است برای تنفس دوباره، ابراز احساسات و بازیابی هویت فردی. شادی جمعی به آنها کمک میکند تا از قالب نقشهای تکراری و روزمره بیرون آمده و بخشی از خودِ خلاق و اجتماعیشان را دوباره کشف کنند. این تجربه، احساس توانمندی، نشاط و امید را در آنان تقویت کرده و موجب کاهش اضطراب و فرسودگی روانی میشود. به بیان دیگر، فضاهای شاد شهری برای زنان تنها محل تفریح نیست، بلکه بستری برای بازسازی درونی و تقویت سلامت روان است.از سوی دیگر، این نوع کنشگری پیامدهای اجتماعی و فرهنگی گستردهای نیز دارد. حضور فعال زنان در برنامههای شهری، تصویری تازه از زن ایرانی را در ذهن جامعه ترسیم میکند؛ زنی که مشارکتجو، خلاق و مسئولیتپذیر است. این تصویر جدید، الگوی مثبتی برای نسل جوانتر، بهویژه دختران، فراهم میکند و آنها را به مشارکت اجتماعی تشویق مینماید. علاوه بر این، وقتی زنان در نقشهای مدیریتی یا سازماندهندهی چنین برنامههایی ظاهر میشوند، مرزهای جنسیتی در فضای شهری کمرنگتر میشود و تعامل برابر میان زنان و مردان شکل میگیرد. این روند به تدریج نگرش جامعه را نسبت به حضور زن در عرصهی عمومی تغییر داده و حس همدلی، همکاری و اعتماد اجتماعی را تقویت میکند. تأثیر چنین حضورهایی در زندگی شهری چشمگیر است.
نخست آنکه، شهرهایی که زنان در آن حضور پررنگ دارند، معمولاً از حس امنیت، نظم و همدلی بیشتری برخوردارند. حضور زنان در فضاهای عمومی، رفتارهای اجتماعی را نرمتر و انسانیتر میکند و در نتیجه، احساس تعلق و آرامش عمومی افزایش مییابد. دوم آنکه، این حضور، فضاهای شهری را از حالت خشک و صرفاً مصرفی خارج کرده و آنها را به میدانهایی برای تعامل، یادگیری و خلاقیت تبدیل میکند. به این معنا، زنان دیگر صرفاً استفادهکننده از فضا نیستند، بلکه خود به تولیدکنندگان معنا در شهر تبدیل میشوند.از دیدگاه فرهنگی، شادی جمعی فرصت ارزشمندی برای بازنمایی چهرهی تازهای از زن ایرانی فراهم میآورد؛ چهرهای فعال، خلاق و اجتماعی. در جامعهای که گاه تصویر زن با محدودیت یا سکوت همراه بوده است، حضور پررنگ زنان در جشنهای شهری و آیینهای عمومی، پیام روشنی از توانمندی و خودباوری آنان دارد. این نوع بازنمایی مثبت، به تقویت اعتمادبهنفس فردی و جمعی زنان کمک میکند و در عین حال، نگرش عمومی جامعه را نسبت به مشارکت زنانه تغییر میدهد. در چنین بستری، شادی دیگر صرفاً یک احساس زودگذر نیست، بلکه به «کنش فرهنگی» تبدیل میشود که گفتوگو و برابری نمادین میان جنسیتها را در فضای عمومی شهر تقویت میکند.اگر به تجربهی دیگر کشورها نگاه کنیم، میبینیم که این مسیر میتواند دستاوردهای گستردهتری نیز داشته باشد. در هند، طرحهایی مانند «Pink Streets» با هدف بازگرداندن زنان به فضاهای شهری اجرا شده تا آنان احساس مالکیت بیشتری بر خیابانها داشته باشند. در کرهجنوبی و ژاپن، جشنوارههای شهری با مشارکت فعال زنان، باعث افزایش حس تعلق اجتماعی و حتی رشد مشارکت سیاسی آنان شده است.
در کشورهای اسکاندیناوی نیز، برنامههای مردمی و خانوادگی نهفقط به برابری جنسیتی کمک کرده، بلکه روح جمعی شهر را تقویت کرده است. همهی این نمونهها نشان میدهد که شادی جمعی، اگر آگاهانه برنامهریزی شود، میتواند ابزاری نرم و مؤثر برای عدالت اجتماعی باشد.کنشگری زنانه در بستر شادی جمعی، راهی است برای بازتعریف نقش زنان در ساختن شهر. وقتی مدیریت شهری با رویکرد فرهنگی و جامعهمحور به جشنها و برنامههای عمومی نگاه کند، در واقع از ابزاری برای توانمندسازی زنان استفاده میکند. حضور زنان در این فضاها، به شهر جان تازهای میدهد؛ شهری که پر از رنگ، صدا، گفتوگو و همدلی است. در چنین شهری، شادی نه یک اتفاق گذرا بلکه نشانهای از حیات اجتماعی است. زنانی که در آن میخندند، میخوانند و همکاری میکنند، در واقع در حال ساختن آیندهی فرهنگی و انسانی شهر هستند.
19:32 - 30 بهمن 1404