هشیلان؛ «سوءتفاهم طبیعت» در قلب کرمانشاه
جایی در قلب کرمانشاه، طبیعت چیزی ساخته که در نگاه اول شبیه یک اشتباه است؛ تالابی با دهها جزیره کوچک و بزرگ که سالها با آب و خشکی دستوپنجه نرم کرده است. هشیلان حالا دوباره جان گرفته، اما پشت این آرامش، قصهای مهمتر پنهان است؛ قصه تالابی که اگر خشک شود، فقط آب از دست نمیرود.
به گزارش خبرگزاری فارس از کرمانشاه، تصور کنید جایی در نزدیکی شهر کرمانشاه، میان دشت، پهنهای از آب شکل گرفته باشد؛ آبهایی که میان بیش از ۱۱۰ جزیره کوچک و بزرگ قرار گرفتهاند، پرندگان مهاجر در فصل سرما به آن پناه میآورند، گیاهان آبزی در آن میرویند و چشمههایی در دل طبیعتش جریان دارند.این تصویر، تالاب هشیلان است؛ یکی از متفاوتترین زیستبومهای غرب کشور که در حدود ۴۵۰ هکتار وسعت دارد و در دشت میاندربند، در فاصله حدود ۲۶ تا ۳۰ کیلومتری شمالغرب شهر کرمانشاه و در نزدیکی دهستان الهیارخانی قرار گرفته است.هشیلان اما فقط یک منظره زیبا برای تماشای طبیعت نیست؛ زندگی آن با آب زیرزمینی منطقه، کشاورزی اطراف، پرندگان مهاجر و حتی آینده گردوغبار شهر کرمانشاه گره خورده است.و درست به همین دلیل است که داستان هشیلان، داستان یک تالاب تنها نیست؛ داستان انتخاب میان استفاده امروز از آب و حفظ طبیعت برای فرداست.
تالاب جایی است که آب و خشکی در کنار هم، یک محیط زنده برای گیاهان و جانوران میسازند.هشیلان یکی از همین محیطهای زنده است؛ با این تفاوت که ساختار طبیعی آن، این تالاب را به پدیدهای خاص در غرب کشور تبدیل کرده است.
چرا هشیلان «سوءتفاهم طبیعت» است؟
ثریا قربانی، سرپرست معاونت محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی ادارهکل حفاظت محیط زیست استان کرمانشاه، هشیلان را یکی از تالابهای منحصربهفرد غرب کشور میداند.به گفته او، آنچه هشیلان را متفاوت میکند، ساختار طبیعی و مورفولوژیکی آن است؛ ساختاری که بیشتر در مناطق با عرض جغرافیایی بالاتر و مناطقی با زمستانهای سخت و یخبندان دیده میشود.به همین دلیل، وجود چنین ساختاری در این منطقه باعث شده از هشیلان با عنوان «سوءتفاهم طبیعت» یاد شود.قربانی توضیح میدهد که ویژگیهای طبیعی منطقه نشان میدهد هشیلان در گذشتههای بسیار دور شرایط اقلیمی متفاوتی را تجربه کرده و وجود توربزارها نیز در شکلگیری ساختار کنونی آن نقش داشته است.
توربزار یعنی چه؟
شاید واژه «توربزار» برای بسیاری از مردم ناآشنا باشد. به زبان ساده، تورب از بقایای گیاهانی تشکیل میشود که در محیطهای پرآب و کماکسیژن بهطور کامل تجزیه نشدهاند.این مواد آلی توانایی نگهداری آب دارند؛ درست مانند یک اسفنج طبیعی.در هشیلان نیز این ساختار طبیعی به نگهداری آب کمک کرده و در طول زمان، پستی و بلندیهایی را در تالاب به وجود آورده است؛ پستی و بلندیهایی که امروز به شکل جزیرههای متعدد دیده میشوند.در مجموع بیش از ۱۱۰ جزیره کوچک و بزرگ در هشیلان وجود دارد؛ جزیرههایی که در فصل بهار، در کنار آب و پوشش گیاهی، منظرهای چشمنواز میسازند.
۲۵ MB
۴۵۰ هکتار زندگی
وسعت هشیلان حدود ۴۵۰ هکتار است؛ اما اهمیت آن را نمیتوان با عدد وسعت سنجید.این پهنه آبی، محل زندگی گونههای مختلف آبزی، کنارآبزی، خزنده، پرنده و پستاندار است. در پوشش گیاهی آن گونههایی مانند بارهنگ آبی، عدسک آبی، سرخس آبزی و آلاله دیده میشود.در اطراف تالاب نیز پستاندارانی مانند گرگ، روباه، شغال و خرگوش مشاهده شدهاند.اما یکی از مهمترین ارزشهای هشیلان، حضور پرندگان مهاجر است.
وقتی پرندگان مهاجر به هشیلان میرسند
با سرد شدن هوا در مناطق شمالیتر، بخشی از پرندگان مهاجرت خود را به سمت مناطق گرمتر آغاز میکنند.ایران در مسیر این مهاجرت قرار دارد و تالاب هشیلان نیز یکی از ایستگاههایی است که برخی پرندگان برای استراحت یا زمستانگذرانی انتخاب میکنند.قربانی میگوید در استان کرمانشاه ۲۱ ایستگاه برای سرشماری پرندگان مهاجر وجود دارد و هشیلان نیز یکی از این ایستگاههاست.در این تالاب پرندگانی مانند لکلک، کشیم و حواصیل مشاهده شدهاند.بنابراین خشک شدن هشیلان فقط به معنای از دست رفتن آب نیست؛ با خشک شدن آن، بخشی از زیستگاه پرندگانی که مسیر مهاجرتشان از این منطقه میگذرد نیز در معرض خطر قرار میگیرد.
هشیلان برای خود کرمانشاه هم مهم است
شاید بسیاری ندانند که خشک شدن هشیلان میتواند تبعاتی فراتر از محدوده تالاب داشته باشد.به گفته محیط زیست، با توجه به نزدیکی این تالاب به شهر کرمانشاه، اگر پهنه تالاب کاملاً خشک شود، بستر خشک آن میتواند به یکی از کانونهای گردوغبار تبدیل شود.به همین دلیل، حفظ هشیلان فقط یک موضوع محلی نیست؛ حفظ آن برای شهر کرمانشاه نیز اهمیت دارد.از سوی دیگر، تالاب با منابع آب زیرزمینی منطقه ارتباط دارد و به گفته محیط زیست، بسیاری از چاههای محدوده میاندربند در نزدیکی تالاب قرار گرفتهاند.
تالاب چگونه خشک شد؟
هشیلان طی سالهای گذشته روزهای سختی را پشت سر گذاشته است.خشکسالی و کاهش بارندگی یک بخش ماجرا بود؛ اما بخش دیگر به نحوه مصرف آب در اطراف تالاب بازمیگشت.برداشت بیرویه از چاهها، حفر چاههای غیرمجاز و کشاورزی پرمصرف فشار زیادی بر منابع آب وارد کرد.قربانی، کشاورزی غیراصولی و رعایت نشدن الگوی کشت را یکی از مهمترین چالشهای تالاب میداند.به گفته او، در سالهای اخیر کشت محصولاتی مانند سیبزمینی در این منطقه افزایش یافته و در کنار آن، اجاره زمینهای کشاورزی به بهرهبرداران غیربومی نیز مورد توجه قرار گرفته است.مشکل زمانی جدیتر میشود که چاههای مجاز و غیرمجاز برای تأمین آب این کشتها بیش از ظرفیت منابع زیرزمینی برداشت کنند.
یک اتفاق مهم؛ چشمهها دوباره جوشیدند
یکی از نکات قابل تأمل در تجربه هشیلان، اتفاقی است که پس از مسدود شدن چاههای غیرمجاز رخ داد.قربانی میگوید؛ حتی در دورهای که بارندگی قابل توجهی اتفاق نیفتاده بود، پس از مسدود شدن برخی چاهها، تعدادی از چشمههای منطقه که خشک شده بودند، دوباره شروع به جوشیدن کردند.این اتفاق نشان میدهد که برای نجات هشیلان نمیتوان همه مشکلات را فقط به گردن خشکسالی انداخت.مدیریت برداشت آب نیز بخشی از مسئله است.
۲۵۰ چاه بسته شد
بهرام درویشی، مدیرعامل شرکت آب منطقهای استان کرمانشاه نیز درباره وضعیت هشیلان میگوید این تالاب سالها به دلیل خشکسالی، برداشتهای غیرمجاز و کشتهای غیرمجاز خشک شده و محیط زیست آن بهشدت آسیب دیده بود.به گفته درویشی، طی سال گذشته ۲۵۰ حلقه چاه در محدوده تالاب مسدود شده است.این اقدام در کنار بارندگی مناسب و اجرای عملیات تغذیه مصنوعی تالاب، شرایط متفاوتی را برای هشیلان رقم زده است.
رازآور به کمک هشیلان آمد
یکی دیگر از اقدامات انجامشده برای حفظ آب تالاب، انتقال آب رودخانه رازآور به هشیلان است.قربانی میگوید؛ حدود سه سال است با همکاری شرکت آب منطقهای، آب رودخانه رازآور از اواخر زمستان تا اواخر بهار یا اوایل تابستان به سمت تالاب منتقل میشود.هدف این است که در دورهای که تالاب با کمبود آب مواجه میشود، بخشی از نیاز آبی آن تأمین شود.بهرام درویشی نیز از اجرای عملیات تغذیه مصنوعی از طریق رودخانه رازآور و سامانه انتقال آب خبر میدهد و میگوید در یک بازه ۹۰ روزه، بیش از ۵ میلیون مترمکعب آب به تالاب منتقل شده است.به گفته قربانی، مجموعه این اقدامات باعث شده تالاب امسال دوباره احیا شود و با وجود تابستان گرم، همچنان آب در آن باقی بماند و گونههای زنده در محیط تالاب به حیات خود ادامه دهند.
آیا آب رازآور برای هشیلان خطر دارد؟
انتقال آب به یک تالاب ممکن است این سؤال را ایجاد کند که آیا آب انتقالی میتواند برای محیط زیست تالاب مشکل ایجاد کند یا خیر.محیط زیست میگوید پیش از آغاز انتقال، پارامترهای فیزیکی و شیمیایی آب رودخانه رازآور و آب تالاب بررسی و نتایج برای بررسی به سازمان حفاظت محیط زیست ارسال شده است.پس از بررسی، انتقال آب مورد تأیید قرار گرفته است. از سوی دیگر، بخش اصلی انتقال آب در فصل سرد انجام میشود؛ زمانی که فعالیت کشاورزی کمتر است و مصرف کود و سموم کشاورزی نیز کاهش پیدا میکند.قربانی میگوید؛ در سه سال اجرای این طرح، تاکنون مشکل مشخصی از نظر زیستمحیطی برای گونههای موجود در تالاب مشاهده نشده است.
اما انتقال آب، همه راهحل نیست
این شاید مهمترین نکته درباره آینده هشیلان باشد. انتقال آب میتواند به حفظ تالاب کمک کند، اما اگر برداشت از منابع زیرزمینی ادامه پیدا کند و الگوی کشت اصلاح نشود، مشکل دوباره بازخواهد گشت.به همین دلیل، معاون محیط زیست استان کرمانشاه بر چند اقدام همزمان تأکید دارد؛ انسداد چاههای غیرمجاز، کنترل برداشت از چاههای مجاز، نصب کنتورهای هوشمند، اصلاح الگوی کشت و جلوگیری از کشتهای دوم و سوم.وقتی مصرف آب کشاورزی کاهش پیدا کند، فشار بر منابع زیرزمینی نیز کمتر میشود و شانس ماندگاری تالاب افزایش پیدا میکند.
نجات هشیلان کار یک دستگاه نیست
تالاب را نمیتوان فقط با یک تصمیم اداری نجات داد. به گفته قربانی؛ محیط زیست، شرکت آب منطقهای، جهاد کشاورزی، منابع طبیعی و دستگاه قضایی هر کدام بخشی از مسئولیت را بر عهده دارند.ـ محیط زیست باید از بستر و حیات تالاب حفاظت کند.ـ آب منطقهای باید برداشت از منابع آب را مدیریت کند.ـ جهاد کشاورزی باید الگوی کشت را با ظرفیت منابع آب هماهنگ کند.ـ منابع طبیعی باید در حفاظت از عرصههای پیرامونی نقش خود را ایفا کند.و دستگاه قضایی نیز باید با تصرفات و برداشتهای غیرمجاز برخورد کند.به گفته قربانی، درباره برخی تصرفات و برداشتهای غیرمجاز نیز پیگیریهای قضایی انجام شده است.
محدودهای برای حفاظت از هشیلان
برای حفاظت بیشتر از این زیستبوم، محدودهای حدود ۲ هزار و ۳۲ هکتار از سوی ادارهکل حفاظت محیط زیست استان کرمانشاه بهعنوان منطقه شکار و تیراندازی ممنوع تعیین شده است.این محدوده، در کنار اقدامات حفاظتی و حقوقی، به منظور کمک به حفاظت از گونههای جانوری و زیستگاه منطقه اهمیت دارد.
هشیلان میتواند مقصد گردشگری باشد
هشیلان فقط ظرفیت زیستمحیطی ندارد؛ اگر اصول حفاظت رعایت شود، میتواند به یک ظرفیت گردشگری طبیعی برای کرمانشاه نیز تبدیل شود.یکی از برنامههای محیط زیست در این زمینه، تکمیل سایت پرندهنگری هشیلان است.به گفته قربانی، ساختمان این سایت ساخته شده و برای تکمیل آن، از جمله محوطهسازی و تجهیز، حدود ۱۰ میلیارد تومان اعتبار در نظر گرفته شده است.با تکمیل این مجموعه، علاقهمندان میتوانند در فصل مهاجرت پرندگان برای مشاهده و شناخت آنها به این منطقه مراجعه کنند.این یعنی میتوان از طبیعت درآمد ایجاد کرد، بدون آنکه خود طبیعت قربانی درآمدزایی شود.
حفاظت یعنی تالاب را برای فردا هم نگه داریم
معاون محیط زیست استان کرمانشاه تأکید دارد که حفاظت به معنای حصار کشیدن دور تالاب و محروم کردن مردم از ظرفیتهای آن نیست.اگر قرار است از هشیلان برای گردشگری یا فعالیت اقتصادی استفاده شود، این بهرهبرداری باید پایدار باشد؛ یعنی به اندازهای از طبیعت استفاده شود که توان بازسازی و ادامه حیات آن از بین نرود.نسل امروز تنها صاحب این تالاب نیست.هشیلان میراثی است که باید برای نسلهای آینده نیز باقی بماند.اگر امروز به خاطر سود کوتاهمدت، آب بیشتری از زمین برداشت کنیم، کشتهای پرمصرف را ادامه دهیم یا اجازه دهیم بستر تالاب تصرف شود، هزینه این تصمیم را کسانی خواهند پرداخت که هنوز حتی به دنیا نیامدهاند.
هشیلان دوباره زنده شده؛ اما هنوز باید مراقب بود
امروز وضعیت تالاب هشیلان نسبت به سالهای خشک گذشته امیدوارکنندهتر است.۲۵۰ حلقه چاه مسدود شده، آب رازآور به تالاب منتقل شده، عملیات تغذیه مصنوعی انجام گرفته و به گفته مسئولان، آب همچنان در تالاب وجود دارد.اما هشیلان هنوز از خطر رها نشده است.اگر برداشتهای بیرویه دوباره افزایش پیدا کند، اگر الگوی کشت اصلاح نشود و اگر چاههای غیرمجاز دوباره فرصت فعالیت پیدا کنند، احتمال بازگشت تالاب به روزهای خشک گذشته وجود دارد.هشیلان امروز دوباره نفس میکشد؛ مسئله این است که این نفس را کوتاه نکنیم.این تالاب فقط ۴۵۰ هکتار آب و جزیره نیست؛ خانه پرندگان مهاجر، زیستگاه گونههای جانوری و گیاهی، بخشی از چرخه آب منطقه و یکی از سرمایههای طبیعی کرمانشاه است.حالا که آب دوباره به هشیلان برگشته، شاید بهترین زمان برای یک تصمیم جدی باشد:هشیلان را فقط احیا نکنیم؛ کاری کنیم دوباره خشک نشود.
برای دسترسی سریع به خبر استان کرمانشاه، اخبار خود را از اینجا بخوانید.#تالاب#تالابـهشیلان#محیطزیست#پرندگان#زیستگاه
09:53 - 18 شهریور 1405
2 بازنشر
15٫9k بازدید