پاسخهای مردان به سؤالات زنانه!
در دوران بارداری، بعد از زایمان، در پیچهای سخت زندگی زناشویی، در هر شرایط و زمانی، خیلی از سؤالات شرعی فقط «حکم» نیستند؛ تجربهاند. پس پاسخها باید از سمت کسی باشد که این موقعیتها را زیسته باشد و درک درستی از آنها داشته باشد. آیا وقتش نرسیده بانوان در مسائل ویژهٔ خود از «مرجع تقلید زن» تقلید کنند؟
گروه زندگی: گاهی سؤالات دینی درست وسط زندگی عادیمان سبز میشوند؛ وسط بارداری، بعد از زایمان، در روزهای خاص ماه، هنگام تصمیم برای کار بیرون از خانه، یا حتی وقتی پای تربیت فرزند و رابطهٔ همسرانه وسط است. سؤالهایی که جوابشان فقط یک «حکم برای همه» نیست؛ با تجربه، درد، شرایط روحی و واقعیتهای زنانه گره خوردهاند.با اجرای بعضی احکام در مواقع خاص و کمتکرار در زندگی، ممکن است این پرسش برای زنان ایجاد شود که آیا این مسئله به روشی دیگر رفع نمیشد؟ آیا مرجع من اجرای این احکام را تجربه کرده و از سختیاش باخبر است؟ چون بعضی از این اعمال، افرادی را که بارها موضوع را تجربه میکنند، به سختی میاندازد.«مجتهد شدن زن» نه یک ایدهٔ جدید است و نه حرفی حاشیهای. سالهاست زنانی هستند که به مرتبهٔ اجتهاد رسیدهاند. اما مطالبهٔ «پذیرفتن مرجعیت تقلید از سوی بانوان مجتهد» را رهبر معظم انقلاب در دیدار اقشار مختلف بانوان (۲۷ آذر ۱۴۰۳) مطرح کردند: «بنده حتی معتقدم بسیاری از مسائل زنانه که موضوعش زنان هستند و مردها درست موضوع را تشخیص نمیدهند، باید خانمها از مجتهد زن تقلید کنند.»برای پیگیری این مطالبه با دکتر «زینب پورحمزه» معاون پژوهش حوزهٔ علمیهٔ خواهران استان تهران گفتوگو کردهایم.
فارس: آیا برای رسیدن به درجهٔ اجتهاد تفاوتی میان زنان و مردان وجود دارد؟پورحمزه: مجتهد شدن اساساً یکسری لوازم و مقدمات دارد. برای رسیدن به درجهٔ اجتهاد، فرد (آقا یا خانم) باید به ابزارهایی مثل تقوا، تهجّد و تزکیهٔ نفس مجهز باشد؛ تا بدون سوگیری و پیروی از تمایلات نفسانی یا پیشفرضهای ذهنی، به بررسی مسائل و استنباط احکام بپردازد.به علاوه، دانشهای خاصی هم در فرآیند اجتهاد نقش دارند که فرد حتماً باید به آنها مسلط باشد. از جمله ادبیات عرب، اصول فقه، مبانی کلامی اجتهاد، علوم قرآنی، تفسیر، سیره و سنت معصومین (ع)، منطق، فلسفه، علم رجال و… دیگر علوم مرتبط.فارغ از جنسیت، لازم است فرد این علوم را به طور عمیق فراگرفته باشد و بعد بر اساس تأملات علمیِ عمری (یعنی فرد یک عمر پای این علوم نشسته و بر آنها کاملاً مسلط شده) در ساحت فقه و فقاهت نسبت به مسائل مختلف اجتهاد کند.از این منظر، هیچ تفاوتی بین زن و مرد وجود ندارد و فضای علم و معارف الهی، اساساً جنسیتبردار نیست. بنابراین مقام اجتهاد هم جنسیتبردار نیست.اگر با نگاه نظری و مبتنی بر دانش به این موضوع بنگریم، نه تنها زنان میتوانند وارد عرصهٔ اجتهاد شوند، بلکه باید وارد شوند. این رویکرد، متعالی و کاملاً مطابق با مبانی مشروعیت اجتهاد است. البته مسیر رسیدن به اجتهاد، نیازمند تحصیل گستردهٔ علوم دخیل در آن است؛ مانند فقه، کلام، علوم قرآنی، فلسفه، منطق، علم رجال، درایه و حتی دانشهایی مانند نجوم و ریاضیات برای مباحثی مثل تعیین قبله.فارس: آیا امروز در حوزههای علمیهٔ ایران، بانویی به اجتهاد رسیده است؟
پورحمزه: در ادوار تاریخی مختلف بانوان مجتهده داشتهایم و الان هم داریم بانوانی که به درجهٔ اجتهاد رسیدهاند؛ مثل بانو مجتهده امین، بانو همایونی، بانو صفاتی و...حوزهٔ علمیه وظیفه دارد در میان اساتید تراز اول، رصد و بررسی کند تا ببیند آیا این ویژگیها در شخصی وجود دارد یا نه.بعد از بیانات حضرت آقا دربارهٔ اجتهاد و مرجعیت بانوان، ما این کار را شروع کردیم و در سطح کشور بررسی کردیم که آیا بالفعل افرادی هستند که این شأنیت را داشته باشند. دیدیم که بله، هستند؛ گرچه یکی از ویژگیهای این افراد این است که پرهیز میکنند از اینکه شناخته شوند.وظیفهٔ دوم حوزه این است که افرادی را که بالقوه این ویژگیها را دارند شناسایی و در صورت نیاز به ابزارهای لازم مجهز کند.فارس: دربارهٔ مرجعیت یا مرجع تقلید شدن بانوان چه نظراتی بین علما وجود دارد؟پورحمزه: در مورد اصل امکان مرجعیت زنان، سه دیدگاه عمده وجود دارد:۱. عدهای از علما، مراجع و اندیشمندان با مرجعیت زنان بهطور مطلق مخالفاند. شاید مهمترین دلیلی که مطرح میکنند، بحث «مرد بودن» در مرجعیت است. به نظر میرسد این علما از بین ادلهٔ اربعه (یعنی قرآن، سنت، اجماع و عقل) بیشتر از طریق اجماع به این نتیجه رسیدهاند؛ یعنی اتفاق نظر علمای صاحبنظر.۲. آیتالله حکیم در «مستمسک عروه» میفرمایند برخی از محققین فقه، تقلید زنان از زنان را در همهٔ مسائل، نه فقط مسائل ویژهٔ زنان جایز میدانند.
۳. حضرت امام (ره) فرمودند که مداخله در مقدرات اساسی کشور و اسلام، هم حق زنان است و هم تکلیفشان. حضرت آقا هم به همین فرمایش امام (ره) استناد میکنند. در بحث اجتهاد هم میفرمایند که ملاک، شایستهسالاری است و زنان نهتنها در بحث اجتهاد این ویژگی را دارند، بلکه در بحث مرجعیت در مسائل مربوط به زنان هم باید ورود کنند.البته با این نکته که در مسائل مختلف، ایشان میفرمایند مسئولیت اولیه و اساسی زن، تحکیم خانواده است. بعد از آن، زن میتواند در عرصهٔ اجتماع هم فعالیتهای گستردهای داشته باشد. منتها نکتهای که ایشان فرمودند، واجب کفایی بودنِ مجتهد شدن است.مثلاً در بحث پزشکی میگویند ما باید به اندازهٔ کافی پزشک زن داشته باشیم. یا در معلمی، استادی و… . اینها مصادیقی هستند که اگر به تعداد کافی وجود داشته باشند، دیگر پرورش تعداد بیشتر شاید خیلی ضروری نباشد.پس نظر حضرت آیتالله خامنهای با این دو دسته متفاوت است. ایشان فرمودهاند زن فقط در مسائل ویژهٔ زنان میتواند مرجع تقلید باشد. طبیعتاً در مسائل ویژهٔ زنان، مقلدان هم اکثراً یا حتی تماماً خانمها هستند؛ یعنی خانمها در مسائل ویژهٔ زنان از مراجع زن تقلید کنند. در واقع، مطالبهٔ ایشان از زنانی که شاخصهٔ اجتهاد را دارند این است که در مسائل ویژهٔ زنان، مرجعیت را بپذیرند و فتوا صادر کنند.چون در مسائل زنان، بهویژه احکام ویژهٔ زنان، مراجع آقا با همهٔ تقوایی که دارند، درک دقیقی از ماجرا ندارند و ممکن است دچار خطای شناختی و در نتیجه انحراف در فتوا شوند. اینجاست که حضرت آقا تأکید میکنند زنان ورود کنند.فارس: چرا بحث مرجعیت زنان هنوز محقق نشده است؟
پورحمزه: ما در حوزههای علمیه بانوانی را سراغ داریم که در جایگاههای مختلف، در کرسیهای نقد و نظر و در کمیتههای علمی، سرآمد هستند و غالباً افراد بسیار شاخص نظر ایشان را میپذیرند و حتی بعضی از علمای آقا هم نسبت به ایشان تواضع خاصی دارند. اما شخصیتهایی که به این شأنیت میرسند، غالباً هم بسیار متواضعاند و هم پرهیز دارند از اینکه مسئولیت خاص و سنگینی مثل مرجعیت را بپذیرند.پیرو فرمایش حضرت آقا مبنی بر تقلید زنان از مجتهد زن، ما هم به طور جد سراغ این افراد میرویم و از آنها درخواست میکنیم که این مسئولیت خطیر را بپذیرند.بحث دیگر، بحث مقبولیت است؛ هم در اجتهاد و هم در مرجعیت تقلید. مثلاً قدیم اینطور بوده که یک عالمِ صاحبنظر در علوم مختلف، در جاهای مختلف نظر میداده؛ چه در تألیفاتش، چه در مباحث نظری و چه در راهکارهای عملی که ارائه میکرد، حرفش شنیده میشد و به این ترتیب شناخته میشد. به این شکل، مقبولیت بین علما ایجاد میشد.ما سال گذشته یک سری شاخصه تعریف کردیم برای انتخاب «چهرهٔ علمی سال در حوزههای علمیه خواهران. این شاخصهها را به بحث گذاشتیم و به یک اجماع رسیدیم که آن را در شورای علمیپژوهشی استان (که فرامعاونتی است) مطرح کردیم. بعد از رسیدن به نظر واحد، بررسی کردیم و در نهایت به بانویی رسیدیم که بیش از آن چیزی که حد انتظار ما بود، فعالیت داشتند. نه بر اساس گفتهها و مکالمات شفاهی، به طور بلکه مستند، دریافتیم علاوه بر واحدهای درسی رایج حوزههای علمیه، علوم مختلفی را نزد مراجع مختلف فراگرفتهاند، در درس خارج حضرت آقا هم شرکت کردهاند، مقالات متعدد علمیپژوهشی و علمیترویجی و ساحتهای مختلف فعالیت اجتماعی را داشتهاند.فارس: در شهرهای دیگر وضعیت چگونه است؟
پورحمزه: ما این کار را در استان تهران انجام دادیم. بر اساس فرمایش حضرت آقا، همکاران معاونت پژوهش در استانهای دیگر هم کارهای مشابهی انجام دادهاند و اشراف دارند. در جلسهای که با هم داشتیم، هر کدام از شهر خودشان نام خانمهایی را میبردند که این ویژگیها را دارند، اما برای مردم شناختهشده نیستند.ما بر اساس فرمایش حضرت آقا داریم به این سمت میرویم که این افراد را به جامعه معرفی کنیم تا انشاءالله بتوانیم از حضور و ظرفیت آنها بهره ببریم.فارس: به طور کلی الان وضعیت اجتهاد خانمها نسبت به آقایان چگونه است؟پورحمزه: بهطور خاص، انتظار مجتهد شدن از آقایان بهمراتب بیشتر از خانمهاست؛ چون خانمها مسئولیت خانه و فرزندان را هم بر عهده دارندضمن اینکه انگیزهٔ خانمها از تحصیلات حوزوی هم متفاوت است. یک نفر ممکن است این ویژگی را در خودش ببیند که مدرس خوبی خواهد شد، یکی ممکن است بگوید من مبلغ خوبی خواهم شد، دیگری ممکن است بگوید من محقق خوبی خواهم شد.مثلاً ما مدارس حوزه را ملزم کردهایم که مقالات، پایاننامهها و پژوهشهای افراد را در «سامانهٔ نجم» بارگذاری کنند. با تأیید صحت این اطلاعات در سامانه، میتوانیم فرد را از نظر ساحتهای تبلیغی، تدریسی و علمی بررسی کنیم و بشناسیم.فارس: یکی از مسائل مهم برای بانوان رسیدن به پاسخ سؤالات شرعیشان است. در دفاتر پاسخگویی، برای بانوان سخت است که بعضی از سؤالات را با پاسخگوی آقا مطرح کنند و ترجیح میدهند از یک خانم سؤالشان را بپرسند. حوزهٔ علمیه در این زمینه چه کارهایی انجام داده است؟
پورحمزه: چشمانداز ما در افق ۱۴۱۴، «مرجعیت علمی بانوان» در حوزهٔ علمیه خواهران است، با سه مؤلفهٔ زن، خانواده و کودک. بعد از اینکه طلاب دروس را تحصیل میکنند، به اندازهٔ کافی پژوهش انجام میدهند و از لحاظ علمی غنی میشوند، و تعمیق دروسی که تحصیل کردهاند با پژوهش و تحقیق در ذهن آنها اتفاق میافتد، آمادهٔ حضور در اجتماع خواهند شد. افرادی که توانمندی لازم برای خدمترسانی را کسب کردهاند، بنا به درخواست سازمانها و ارگانهای مختلف، به آنها معرفی میشوند. البته بسیاری از این فعالیتها هیچ آوردهٔ مالیای برایشان ندارد و آنها واقعاً بهصورت جهادی خدمت میکنند.در دفتر استفتائات، دفاتر مشاوره و پاسخگویی بقاع متبرکه و بخشهای مشابه هم طلبههای ما حضور دارند. ضمن آنکه هر کدام از حوزههای علمیهٔ ما خودش یک مرکز پاسخگویی به سؤالات است. ما در زیرمجموعهٔ معاونت فرهنگی یک دفتر مشاوره داریم؛ مشاورانی که بعضاً هم تحصیلات آکادمیک دارند و هم دورههای مختلف لازم را گذراندهاند و پاسخگوی مسائل و مباحث شرعی هستند.حوزههای علمیه کتابخانههای مجهز و خوبی دارند که همهٔ آنها تحت سامانهٔ تحت وب «فراکاوش» هستند. این کتابخانهها غالباً برای استفادهٔ عموم باز است و کتابهای پرمراجعه در دسترس همگان قرار میگیرند. حتی در بعضی از مدارس ما میبینید که فضاهای مناسبی برای مطالعهی دانشآموزان و دانشجویان در نظر گرفته شده است.ما به مناسبتهای مختلف، مجالس و برنامههای متعددی هم برگزار میکنیم که عموم مردم تشریف میآورند و با استقبال مسئولان مدرسه مواجه میشوند.
این فضا باعث میشود مردم با حوزه آشنا شوند و در صورت لزوم از بخش مشاوره و پاسخگویی به احکام در حوزهها بهرهمند شوند. اگرچه رسالت اولیهی حوزههای علمیه این نحوهی پاسخگویی نیست و حوزهها به مثابه مراکز علمیفرهنگی هستند که یکی از کارکردهای بیرونی آن تربیت دانشآموختگانی است که در این عرصه فعالیت میکنند.تعداد زیادی از طلاب ما در بقاع متبرکه مثل سیدالکریم حضرت عبدالعظیم (ع) در بخش پاسخگویی به مسائل شرعی خدمت میکنند، یا مثلاً «مدرسهٔ صالحیه» در امامزاده صالح (ع).یا مساجدی که نزدیک حوزههای ما هستند؛ مثلاً «مدرسهٔ قبا» که در سطوح عالی پذیرش طلبه دارد و طلبهها قدرت پاسخگویی دارند. مسجد قبا از این طلاب استفاده میکند.#مرجع_تقلید_زنان#مرجعیت_زنان_رهبری#اجتهاد_زنان_ایران#انتخاب_مرجع_تقلید#حوزه_علمیه_خواهرانمطالب مشابه را از صفحهٔ زندگی خبرگزاری فارس دنبال کنید.
09:47 - 20 بهمن 1404
0 بازدید