شاعر، وجدان جامعه است
در نشست «قند مکرر»، شاعران و اهالی ادبیات از نسبت شعر با هویت ایرانی، جایگاه زبان فارسی و مسئولیت شاعر در برابر جامعه گفتند.
به گزارش خبرنگار کتاب و ادبیات خبرگزاری فارس، به مناسبت روز شعر و ادب فارسی محفل شعرخوانی «قند مکرر» چهارشنبه (۲۵ شهریور ۱۴۰۵) در سرای اهل قلم خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد.ابتدا سهیل محمودی، شاعر، در محفل شعرخوانی «قند مکرر» با اشاره به جایگاه شعر در تاریخ و فرهنگ ایران گفت: هیچ چیز در این سرزمین به اندازه شعر به این ملت یاری نرسانده است. شعر در طول تاریخ به ما هویت داده و در دورههای مختلف، پناه و زبان مردم بوده است.وی با اشاره به دوره سامانیان و ظهور شاعرانی چون رودکی و فردوسی افزود: اگر تاریخ ادبیات ایران را از رودکی و فردوسی دنبال کنیم، میبینیم که شعر چگونه در شکلگیری هویت ایرانی نقش داشته است. در دورههای بعد نیز، در جریان مشروطه، شعر یکی از مهمترین رسانههای جامعه بود و شاعرانی مانند فرخی، میرزاده عشقی، ملکالشعرای بهار و نسیم شمال، مسائل روز جامعه را با زبان شعر بیان کردند.محمودی با انتقاد از نگاههای سیاسی و جناحی به ادبیات اظهار کرد: یکی از اتفاقات نگرانکننده این است که ادبیات نیز مانند بسیاری از حوزههای جامعه دچار دوقطبی شده است. عدهای ادبیات را به پوزیسیون و اپوزیسیون تقسیم کردهاند و گاهی شاعر را نه بر اساس شعرش، بلکه بر اساس اینکه در کدام گروه قرار دارد، ارزیابی میکنند.وی ادامه داد: این نگاه به شعر و شاعر آسیب میزند. ممکن است شاعری در یک جریان یا نهاد حضور داشته باشد، اما این حضور نباید باعث شود ارزش ادبی او نادیده گرفته شود. همانطور که نباید شاعری را صرفاً به دلیل حضور در یک مجموعه فرهنگی یا دولتی، از دایره ادبیات جدی خارج کرد.
این شاعر با اشاره به تجربه تاریخی حمایت حکومتها از شاعران گفت: حتی در دورههایی که ما امروز به حکومتهای آن زمان نقد داریم، میبینیم که برخی از آنان از شاعران و زبان فارسی حمایت کردهاند. مهم این است که در نهایت زبان و ادبیات فارسی توانسته است از این دورهها عبور کند و به حیات خود ادامه دهد.محمودی در بخش دیگری از سخنانش بر ضرورت حفظ استقلال شاعر تأکید کرد و گفت: هنرمند نباید به کارمند تبدیل شود و کارمند هم نباید جای هنرمند را بگیرد. هنرمند اگر در یک نهاد یا سازمان کار میکند، باید شأن و استقلال هنری خود را حفظ کند.وی افزود: بعضی از شاعران و نویسندگان در دستگاههای دولتی کار کردهاند، اما مراقب بودهاند که دولتی و حکومتی نشوند. شاعر باید بتواند در مواقعی که کشور و مردم نیاز دارند، در کنار سرزمین خود بایستد، اما این به معنای تبدیل شدن به شاعر حکومتی نیست. باید شاعر ملی بود و نسبت خود را با مردم و جامعه حفظ کرد.محمودی همچنین نسبت به حضور بیش از اندازه مدیران و مسئولان در حوزه شعر و فرهنگ هشدار داد و گفت: هر جایی که از ما دعوت کردند، نباید حاضر شویم. نباید اجازه بدهیم وزیر، وکیل، مدیر یا هر مسئول دیگری برای شعر و شاعر تعیین تکلیف کند. رابطه شاعر با مسئولان اگر قرار است وجود داشته باشد، باید بر اساس احترام متقابل و حمایت از فرهنگ باشد، نه هدایت و وابستگی.
وی با اشاره به وضعیت اقتصادی هنرمندان اظهار کرد: درد امروز ما این است که بسیاری از شاعران، نویسندگان، نوازندگان و هنرمندان با مشکلات معیشتی روبهرو هستند. گاهی میبینیم هنرمندی که سالها برای فرهنگ این کشور زحمت کشیده، برای گذران زندگی مجبور است کارهایی خارج از حوزه تخصصی خود انجام دهد. در حالی که گاهی افرادی بدون تخصص و انگیزه، صرفاً به واسطه روابط، وارد مجموعههای فرهنگی میشوند.او تأکید کرد: اگر مسئولان واقعاً میخواهند از فرهنگ حمایت کنند، باید به فکر زندگی و آینده هنرمندان باشند؛ نه اینکه صرفاً در مراسمها از هنر و ادبیات سخن بگویند.محمودی در ادامه با اشاره به فردوسی، بر ضرورت حفظ شرافت و استقلال شاعر تأکید کرد و گفت: فردوسی نمونه بزرگی است. او با وجود همه دشواریها و رنجهایی که تحمل کرد، مفهوم ایران را زنده نگه داشت. یک انسان توانست بار سنگین یک مفهوم را برای قرنها بر دوش بکشد.وی افزود: ما باید با مردم و رنجهای آنان پیوند داشته باشیم. شاعر، به تعبیر مایاکوفسکی، وجدان جامعه است. بنابراین باید با زندگی مردم گره خورده باشیم و دردهای آنان را بشناسیم.این شاعر در پایان گفت: نه حکومتی شویم، نه دولتی و نه بیدلیل خودمان را در جبههای خاص تعریف کنیم. نه پوزیسیون و نه اپوزیسیونِ ادبیات باشیم؛ بلکه آدمهایی باشیم که با مردم، زندگی مردم و هستی مردم گره خوردهاند. در عین حال باید شرافت و استقلال خود را حفظ کنیم و به هر چیزی تن ندهیم.
اسماعیل امینی، شاعر، نیز با اشاره به جایگاه زبان فارسی و وضعیت فرهنگی جامعه گفت: امروز زبان فارسی و حرفهای خردمندانه و منطقی، چندان مورد توجه نیست. فضای عمومی جامعه بیشتر درگیر دعوا، افشاگری و پاسخ دادنهای متقابل است و گاهی تصور میشود همین وضعیت طبیعی و مطلوب است.وی افزود: با وجود این شرایط، ما نباید از کار خودمان دست بکشیم. اگر زبان فارسی و ادبیات برای دیگران موضوع مهمی نیست، برای ما همچنان اهمیت دارد و باید به آن ادامه بدهیم.امینی با اشاره به علاقه شخصی خود به کتاب و کتابخوانی اظهار کرد: از جوانی کتاب میخریدم و زیاد کتاب میخواندم. مادرم به شوخی میگفت تو مثل پدرت عقل نداری که پولت را صرف خرید کتاب میکنی. امروز هم کسانی که کتاب میخوانند، مینویسند، مقاله منتشر میکنند یا تدریس میکنند، شاید از نظر بسیاری کار چندان مهمی انجام نمیدهند؛ اما همین کارهاست که فرهنگ را زنده نگه میدارد.امینی در بخش دیگری از سخنان خود به شخصیت و جایگاه استاد شهریار اشاره کرد و گفت: بزرگان ادبیات معمولاً با آثارشان نشان دادهاند که بسیاری از دوگانههایی که ما بر سرشان جدل میکنیم، در واقع قابل جمع هستند.وی افزود: برای مثال، زمانی بحث میشد که آیا غزل هنوز میتواند شعر روزگار ما باشد یا اگر قرار است درباره مسائل امروز حرف بزنیم، حتماً باید از قالبهای جدید استفاده کنیم. استاد شهریار با شعر خود نشان داد که غزل همچنان میتواند در روزگار معاصر زنده و اثرگذار باشد.
امینی ادامه داد: در مورد زبان ملی و زبان مادری نیز جدلهای زیادی وجود داشته است؛ اینکه شاعر باید کدام زبان را انتخاب کند. شهریار نشان داد که میتوان به زبان مادری و زبان فارسی شعر گفت و در هر دو زمینه به اوج رسید. بسیاری از دوگانههایی که ما برایشان دعوا میکنیم، در گذر زمان حل میشوند.او همچنین به دوگانه شعر فردی و اجتماعی اشاره کرد و گفت: زمانی میان شعر رمانتیک و فردی و شعر اجتماعی و مبارز اختلاف و جدل وجود داشت. اما آثار بزرگان نشان میدهد که یک شاعر میتواند گونههای مختلف شعر را تجربه کند و در هر کدام آثار ماندگار داشته باشد.امینی با تأکید بر اینکه شاعران بزرگ نیز آثار ضعیف دارند، اظهار کرد: هیچ شاعر بزرگی نیست که همه آثارش در یک سطح باشد. در دیوان حافظ، سعدی و دیگر شاعران بزرگ نیز شعرهای ضعیفتر وجود دارد؛ اما آنچه آنان را ماندگار کرده، شاهکارهایشان است، نه آثار معمولی و ضعیفشان.وی در پایان گفت: به گمان من، زبان فارسی امروز موضوع جدی بسیاری از مردم نیست؛ جز همین ما که همچنان به آن دل بستهایم و خیال میکنیم در این حوزه کاری میتوان انجام داد. با این حال، باید ادامه بدهیم. ما به زبان فارسی علاقه داریم و تا زمانی که توان داریم، برای آن کار خواهیم کرد.
همچنین هادی سعیدی کیاسری، شاعر و پژوهشگر، با اشاره به اهمیت زبان فارسی گفت: ممکن است برخی تصور کنند مسئله زبان فارسی در شرایط امروز، مسئلهای دستچندم است، اما به باور من زبان از مسائل حیاتی ماست. اگر شعر را از زبان بگیریم و اگر زبان شعر نداشته باشد، هویت و حیات آن زبان نیز به خطر میافتد.وی با اشاره به گستره تاریخی زبان فارسی افزود: زبان فارسی میراث مشترک ما و زبان تاریخی بخش گستردهای از سرزمینهای این منطقه بوده است. از کابل تا بنگلادش، زبان فارسی قرنها زبان رسمی، علمی، اداری و فرهنگی بوده و بخش بزرگی از آثار مکتوب این حوزه به فارسی پدید آمده است. حضور این زبان در شبهقاره نیز بیش از هزار سال سابقه دارد.کیاسری ادامه داد: در طول قرنها، میان سرزمینهای فارسیزبان و دیگر مناطق، دادوستد فرهنگی گستردهای شکل گرفته و بسیاری از آثار بزرگ ادبی و فکری در این رفتوآمدها پدید آمدهاند. زبان فارسی تنها زبان یک جغرافیای محدود نبوده، بلکه در شکلگیری یک حوزه بزرگ تمدنی نقش داشته است.این شاعر با تأکید بر نقش شعر در ماندگاری زبان فارسی اظهار کرد: زبان فارسی هویت و زندگی خود را مدیون شعر است. زبانهایی بودهاند که ادبیات داشتهاند، اما به دلیل نداشتن شاعران بزرگ و قرار گرفتن در حاشیه، به تدریج از عرصه عمومی کنار رفتهاند. زبان فارسی از زمانی که شعر بزرگ در آن شکل گرفت، توانست خود را تثبیت کند و به حیات تاریخیاش ادامه دهد.وی با اشاره به جایگاه یعقوب لیث و آغاز تثبیت زبان فارسی گفت: از همان دورههای نخست، زبان فارسی با شعر پیوند خورد و همین پیوند باعث شد این زبان در تاریخ باقی بماند و به یکی از مهمترین زبانهای فرهنگی جهان تبدیل شود.
کیاسری درباره روز شعر و ادب فارسی نیز گفت: احترام به شاعر در بسیاری از ملتها، در واقع احترام به هویت و کیان یک ملت است. روز شعر و ادب فارسی نیز در ارتباط با نام استاد شهریار شکل گرفته، اما این احترام به شاعر، موضوعی فراتر از یک مناسبت تقویمی است.وی با اشاره به نمونههایی از جایگاه شعر در میان ملتهای مختلف افزود: در بسیاری از فرهنگها، وقتی شاعر بزرگی ظهور میکرد، مردم آن را مایه افتخار خود میدانستند؛ زیرا شاعر بخشی از هویت آنان بود. ما نیز از این جهت ملت خوشبختی هستیم که شاعران بزرگی داشتهایم و شعر در طول قرنها توانسته است ما را زنده نگه دارد.کیاسری با اشاره به واکنش مردم به شعر در فرهنگهای مختلف گفت: در زبان اردو، وقتی شاعری شعر میخواند، واکنش مردم شگفتانگیز است. در بخشهایی از سرزمین خودمان نیز شعر میتواند جمعیتی را همراه و همدل کند. این نشان میدهد که مردم این سرزمین همچنان با شعر پیوند عمیقی دارند.وی ادامه داد: امیدوارم تصویری که امروز از وضعیت شعر و زبان فارسی ترسیم میکنیم، بیش از این تیره نشود و همچنان ملت شعر باقی بمانیم؛ ملتی که با شعر به وجد میآید و با شعر زندگی میکند.این شاعر در بخش دیگری از سخنان خود، شعر فارسی را حامل معرفت و فضیلت دانست و گفت: جادوی سخن فارسی، تنها در موسیقی و زیبایی آن نیست؛ این زبان انباشته از معرفت، اندیشه و فضیلت است. شاعران بزرگ ما در طول تاریخ فقط اهل سخن نبودهاند؛ آنها نقش آموزگار جامعه را نیز بر عهده داشتهاند.
کیاسری افزود: شاعر حقیقی، زودتر از دیگران صدای حقیقت را میشنود. به تعبیر بزرگان ادب، شاعران حقیقی نسبت به خیر و شر جامعه حساسترند و میتوانند مردم را نسبت به نیکیها بشارت دهند و از بدیها برحذر دارند. آنها صدای زنگ کاروان حقیقت را زودتر میشنوند و آن را به گوش مردم میرسانند.وی با اشاره به نفوذ جهانی شعر فارسی اظهار کرد: در جهانی که سرشار از برخورد فرهنگها، تمدنها و جنگهاست، ما به برکت زبان فارسی همچنان میتوانیم در جهان اثر بگذاریم. مولانا نمونه روشن این تأثیرگذاری است. آثار او از طریق ترجمه در جهان خوانده میشود و بر انسانهای بسیاری در نقاط مختلف دنیا اثر گذاشته است.کیاسری در پایان با اشاره به جایگاه تاریخی شاعران در جامعه ایرانی گفت: در تاریخ ما شاعر گاهی چنان جایگاهی داشته که همچون یک پادشاه و ملکالشعرا مورد احترام قرار میگرفته است. این جایگاه نشان میدهد که شعر در فرهنگ ما هیچگاه صرفاً یک سرگرمی نبوده، بلکه بخشی از هویت و حیات اجتماعی ما بوده است.او در پایان سخنانش با اشاره به میراث حماسی و فرهنگی ایران گفت: ما فرزندان رستم دستان و وارثان یک میراث بزرگ فرهنگی هستیم و باید قدر این میراث، بهویژه زبان فارسی و شعر را بدانیم.
در این نشست شعرخوانی توسط شاعرانی از ایران و همچنین شاعرانی از تاجیکستان، هند، پاکستان و افغانستان همچون احمد شهریار از کشور پاکستان، الهام نسفی از کشور ازبکستان، صفر عبدالله از کشور تاجیکستان، زهرا زاهدی از افغانستان و احمد شهریار از کشور پاکستان انجام شد.در پایان از برگزیدگان جشنواره قند مکرر تقدیر به عمل آمد.#شعر #روز_شعر #ادبیات
18:21 - 25 شهریور 1405