تاثیر و پیامدهای امنیتی فرآیند پروژه صلح ترکیه برای امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران
در نشست تخصصی مؤسسه دیارکهن مطرح شد :« تاثیر و پیامدهای امنیتی فرآیند پروژه صلح ترکیه برای امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران (تمرکز بر گروهک‌های تجزیه طلب مستقر در اقلیم کردستان عراق)»
مقدمه: در نشستی تخصصی که با همکاری مؤسسه تاریخ و فرهنگ دیار کهن و اندیشکده راهبردی زاویه با عنوان « تاثیر و پیامدهای امنیتی فرآیند پروژه صلح ترکیه برای امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران (تمرکز بر گروهک‌های تجزیه طلب مستقر در اقلیم کردستان عراق)» با حضور دکتر هوشنگ شیخی کارشناس مسائل ترکیه و کردی منطقه از ایران و آقای محمد آجار کارشناس مسائل منطقه از ترکیه، در مؤسسه تاریخ و فرهنگ دیار کهن و اندیشکده راهبردی زاویه برگزار شد. این نشست در شرایطی برگزار می‌شود که بعضی از گروهک‌های تروریستی کردستان ایران مستقر در اقلیم کردستان عراق با توجه به الگوی خلع سلاح و صلح پ‌ک‌ک در ترکیه به دنبال مذاکرات صلح با جمهوری اسلامی ایران هستند. لذا این نشست به واکاوی این مسئله از نگاه ایران و ترکیه پرداخته است.
پژاک ؛ ابزار فشار بر امنیت ایران در ادامه، نقش گروهک تروریستی پژاک در فرایند خلع سلاح و پیوستن احتمالی سایر گروهک‌ها به این پروژه بررسی شد. کارشناسان تأکید کردند که پژاک به عنوان یکی از شاخه‌های پ‌ک‌ک، پس از دستگیری اوجالان مأموریت ویژه‌ای برای «تحت تأثیر قرار دادن امنیت جمهوری اسلامی ایران و به چالش کشیدن ایران» بر عهده گرفته است. بر اساس فراخوان‌های خلع سلاح، همه گروه‌های وابسته نیز مشمول این فرمان می‌شدند؛ اما شواهد میدانی چیز دیگری را نشان می‌دهد. به گفته هوشنگ شیخی، پژاک در سه ماه گذشته تحرکات خود در غرب ایران را تشدید کرده و اقدامات تروریستی علیه شهروندان ایرانی و کردهای متمایل به نظام انجام داده است. ادعای مذاکره از سوی برخی سران پژاک (از جمله امیر کریمی، از روسای مشترک این گروهک) در ۲۴ ساعت گذشته مطرح شد؛ اما کارشناسان با اشاره به «تفاوت سیاست اعلامی و سیاست اعمالی»، احتمال اینکه این گروهک در قالب جدیدی مأموریت ضربه زدن به امنیت منطقه را دنبال کند، «بسیار جدی» ارزیابی کردند.بدبینی متقابل؛ فرصتی که به تهدید تبدیل می‌شودیکی از محورهای مهم نشست، مسئله «بدبینی متقابل» میان تهران و آنکاراست. کارشناسان با اشاره به اتهام‌زنی‌های مقامات ترکیه علیه ایران در خصوص حضور پ‌ک‌ک در مرزها و نیز بدبینی برخی کارگزاران ایرانی نسبت به بازی آنکارا با کارت پ‌ک‌ک در مناطق مختلف، هشدار دادند که این ذهنیت بدبینانه، «محل تنفس سیاسی» برای گروه‌های وابسته ایجاد می‌کند و آن‌ها این فضا را به فرصت امنیتی برای خود تبدیل می‌کنند.
رقابت درونی سیاست ترکیه؛ پروژه صلح زیر فشار محمد آجار نیز با اشاره به ضعف موقعیت نیروهای کرد در سوریه، عراق و ترکیه، تأکید کرد که دولت ترکیه تلاش می‌کند آن‌ها را سرکوب کند؛ اما گروه‌های کردی «تسلیم نشده‌اند و مقاومت می‌کنند». به گفته او، احزاب مخالف ترکیه مانند حزب مساوات و دموکراسی خلق‌ها، و نیز احزاب ملی‌گرای افراطی همچون حزب ظفر و حزب خوب، معتقدند «ترکیه بدون ترور» نتیجه‌بخش نخواهد بود و مانند «جریان گشایش» شکست خواهد خورد. با این حال، این به معنای مخالفت با پایان تروریسم نیست؛ بلکه نشان‌دهنده رقابت سیاسی بر سر «نحوه» و «شرایط» خلع سلاح است. در همین چارچوب، مخالفان و موافقان در ترکیه در حال سنجش «نفع خود» از این فرایند هستند و به دنبال فرصت‌های جدید می‌گردند.نقش سرویس‌های غربی؛ از حمایت تا مدیریت بحران بخش دیگری از نشست به نقش سرویس‌های اطلاعاتی غربی اختصاص داشت. کارشناسان با اشاره به حمایت‌های مستمر آمریکا و انگلیس از پ‌ک‌ک، تأکید کردند که این حمایت‌ها باعث شده ترکیه به جای سرمایه‌گذاری در توسعه، هزینه‌های سنگین مبارزه با تروریسم را متحمل شود. در همین حال، اظهارات ترامپ درباره مسلح کردن کردها و وارد کردن آن‌ها به جنگ علیه ایران نیز مورد اشاره قرار گرفت؛ طرحی که به گفته کارشناسان، «قدرت اجرایی» گروه‌های تروریستی علیه ایران و ترکیه را افزایش داد، اما در نهایت این گروه‌ها به شدت تضعیف شده‌اند.
با این حال، هشدار جدی مطرح شد: سرویس‌های اطلاعاتی بین‌المللی ممکن است تلاش کنند با الگوبرداری از تجربه «گشایش»، روند «ترکیه بدون ترور» را به شکست بکشانند تا هم ترکیه و هم ایران ضربه بخورند. در این سناریو، پژاک نیز با تصور توان ادامه حملات، خلع سلاح را نمی‌پذیرد. از سوی دیگر، برخی کارشناسان احتمال «رفتار ملایم‌تر» با سران گروهک‌ها (مانند آزادی برخی چهره‌ها) را به عنوان تاکتیکی برای تضعیف توان مسلحانه آن‌ها در آینده مطرح کردند.پرسش اصلی؛ آیا مذاکره با گروهک‌های ضد ایرانی ممکن است؟در بخش پایانی پرسش و پاسخ، پرسش اصلی نشست مطرح شد: آیا با توجه به فرایند صلح ترکیه، چشم‌اندازی برای آغاز مذاکرات با گروهک‌های تجزیه‌طلب کردستان ایران متصور است؟ هوشنگ شیخی که تفاوت بنیادین میان پ‌ک‌ک و گروه‌های ضد ایرانی، پیچیدگی مسئله را دوچندان می‌کند. در ترکیه، اوجالان به عنوان یک «مرکزیت» وجود دارد که می‌تواند درباره پایان مبارزه مسلحانه تصمیم بگیرد؛ اما گروه‌های ایرانی فاقد چنین مرکزیتی هستند و ایدئولوژی‌ها و ائتلاف‌های متفاوتی دارند: از حزب پاک که صراحتاً تجزیه‌طلبی را بیان می‌کند، تا احزاب فدرالیست و حتی گروه‌هایی که با سازمان مجاهدین خلق یا کنگره آزادی ایران ارتباط دارند.کارشناسان با اشاره به تحولات دی‌ماه ۱۴۰۴ (ژانویه ۲۰۲۶) در ایران و جمع شدن گروه‌های متخاصم زیر «یک چتر واحد» در آستانه اغتشاشات، تأکید کردند که این هم‌گرایی نشان‌دهنده «دستور کار خارجی» است. همچنین مستندسازی اسرائیل از مقر پژاک و کومله، و ارتباطات آشکار با سرویس‌های اطلاعاتی، نشان می‌دهد که این گروه‌ها به عنوان «پروکسی» قدرت‌های معاند استفاده می‌شوند.
بنابراین، تا زمانی که تخاصم آمریکا و اسرائیل با ایران ادامه دارد، بعید است کارفرمایان این گروه‌ها اجازه دهند.همچنین در حاشیه این نشست، دکتر حسن صادقیان کارشناس مسائل ترکیه و استاد دانشگاه تهران اینطور گفت:«چهار خطر عمده در برابر پروژه صلح در ترکیه وجود دارد که شامل این موارد است:بوروکراتیزه‌شدن صلح: فرایند به تصمیم‌های امنیتی و اداری محدود شود و مشارکت واقعی جامعه کاهش یابد.تکثیر قدرت‌های وتوکننده: بازیگران سیاسی، امنیتی یا تشکیلاتی که از تداوم منازعه سود می‌برند، بتوانند اجرای توافق را متوقف کنند.تضعیف اجماع دموکراتیک: توافق میان دولت، MHP و DEM بدون اجماع اجتماعی گسترده شکل بگیرد و در برابر تغییر موازنه سیاسی آسیب‌پذیر بماند.بازتولید منافع بسته: احزاب به‌جای رقابت بر سر برنامه‌های جایگزین، صلح را به ابزار تثبیت موقعیت رهبران و ائتلاف‌های خود تبدیل کنند. از این منظر، خطر اصلی لزوماً شکست فوری مذاکرات نیست؛ بلکه شکل‌گیری صلحی محدود، امنیت‌محور و فاقد پشتوانه نهادی پایدار است. ارزیابی‌های انتقادی نیز بر همین فاصله میان خلع سلاح و دموکراتیزاسیون تأکید کرده‌اند.»در قسمت پایانی برنامه نیز سهیل فرهمند پژوهشگر مسائل ترکیه و کردی منطقه با تاکید بر تحولات اخیر پروژه صلح در ترکیه اینطور گفت:« با توجه به اظهارات اخیر مراد قاراییلان یکی از فرماندهان ارشد پ‌ک‌ک در قندیل مبنی بر آمادگی مبارزات مجدد این سازمان علیه ترکیه، این را می‌توان برداشت کرد که احتمال رخ دادن یک سری درگیری‌های مسلحانه در شرایط کنونی ممکن نخواهد بود .
بلکه با توجه به ایجاد جنبش جدید آپویی و وجود ظرفیت‌های فرهنگی و تاریخی شرایط برای ادامه نبرد در بعد سیاسی و فرهنگی با استفاده از شرایط قانونی ادامه یابد و در آینده ممکن است شاهد درگیری‌های مسلحانه مجدد در صورت شکست این پروژه نیز باشیم.»نتیجه‌گیری پروژه «ترکیه بدون ترور» اگرچه می‌تواند الگویی برای پایان مبارزه مسلحانه گروه‌های کردی باشد، اما سه مانع جدی پیش روی آن قرار دارد: نخست، وابستگی گروه‌ها به سرویس‌های خارجی و استفاده ابزاری از آن‌ها؛ دوم، فقدان مرکزیت واحد در میان گروه‌های ضد ایرانی و تنوع ایدئولوژیک آن‌ها؛ سوم، بحران هویتی که خلع سلاح برای این گروه‌ها ایجاد می‌کند. از نگاه کارشناسان، مذاکره با این گروه‌ها تنها در صورتی معنا دارد که آن‌ها مبارزه مسلحانه را به عنوان «ابزار» و نه «هویت» بپذیرند و از دستور کار خارجی جدا شوند. تا آن زمان، احتمال ادامه حملات و بی‌نتیجه ماندن مذاکرات «بسیار جدی» است.
06:37 - 4 آبان 1405