بلایی که قاجار سر ایران آوردند، مغول نیاورد
اسکناس‌هایی که فقط در یک شهر اعتبار داشت
در سال ۱۲۶۸ شمسی، وقتی ناصرالدین‌شاه برای جبران لغو امتیاز جنجالی رویتر، امتیاز تأسیس «بانک شاهنشاهی ایران» را به بارون ژولیوس دورویتر واگذار کرد، ابزار جدیدی برای فشار اقتصادی بر تجار ایرانی خلق شد. این بانک با سرمایه یک میلیون لیره‌ای و حق انحصاری چاپ اسکناس، برای سودجویی بیشتر روی اسکناس هر شهر قید می‌کرد که پول چاپ‌شده «فقط در همان شهر ادا خواهد شد».
خبرگزاری فارس_گروه تاریخ: در طول حکومت محمدشاه، ناصرالدین‌شاه و مظفرالدین‌شاه، دولت بریتانیا با بهره‌گیری از شرایط روز، امتیازات کلیدی اقتصادی و جغرافیایی را در حوزه‌های مرزی، مخابراتی، بانکی و تجاری به دست آورد. یکی از بخش‌های مستند آن به امتیاز کشتیرانی در رود کارون مربوط می‌شود. در سال ۱۲۶۷ هجری شمسی (۱۳۸ سال قبل)، ناصرالدین‌شاه امتیاز کشتیرانی در حوزه پایینی رود کارون را به کمپانی برادران لینچ واگذار کرد. طبق فرمان و قرارداد مربوطه، ساخت هرگونه انبار زغال‌سنگ، کالا، دکان، کاروانسرا و کارخانه در دو کرانه رود کارون توسط این کمپانی ممنوع اعلام شده بود. به نوشته مورخان انگلیسی، این امتیاز در ابتدا سود کافی برای کمپانی لینچ در بر نداشت و شیوخ و سران عشایر بنی‌کعب ایران نیز در راه فعالیت‌های آن کارشکنی می‌کردند؛ در حالی که ناصرالدین‌شاه انتظار داشت از اعطای این امتیاز منفعت مادی بیشتری کسب کند و صاحب امتیاز ناچار بود مبالغ هنگفتی به دربار بپردازد. سرپرسی سایکس، کنسول و مورخ انگلیسی، درباره رفع این موانع می‌نویسد: «آقایان لینچ که دارای معلومات گران‌بهایی از اوضاع ایران بودند این خار راه و مانع بزرگ را توانستند به وسیله تقدیم یک کشتی بخاری به شاه برطرف سازند. این کشتی بخاری که توسط خودشان و به نمایندگان اعلیحضرت در بین اهواز و شوشتر کار می‌کرد سالیانه ضرر هم می‌داد.»
در حوزه مرزی نیز، تغییرات جغرافیایی گسترده‌ای رخ داد. در سال ۱۲۴۲ شمسی سر فردریک گلدسمید از اتباع بریتانیا که برای تأسیس تلگراف در جنوب ایران استخدام شده بود، پیشنهادی درباره تعیین حدود بلوچستان و مالکیت بندر گوادر به ناصرالدین‌شاه داد. بی‌توجهی دربار سبب شد مهندسان انگلیسی بدون مشاوره با نمایندگان ایران، خط سرحدی را به دلخواه تعیین کنند و قرارداد مرزی را به شاه قبولانند. این روند در آستانه قتل ناصرالدین‌شاه و جلوس مظفرالدین‌شاه در سال ۱۲۷۵ شمسی با حضور هیئتی به ریاست کلنل توماس هدیچ و ژنرال مک‌لین تکرار شد تا مسافت میان کوهک تا سرحد افغانستان و دشت هشتادان در شرق خراسان تحدید حدود شود. هم‌زمان با توسعه فناوری، در سال ۱۲۴۹ شمسی، سیم تلگراف هند و اروپا از راه بوشهر و بندرعباس توسط انگلیسی‌ها تأسیس شد و سیم‌های تلگراف داخلی ایران نیز مدت‌ها در دست آنان قرار گرفت. کمپانی آلمانی زیمنس نیز خطوطی را از لندن تا مرز روسیه اجاره کرد و از الکساندروسک خطی دو رشته‌ای از راه تفلیس و تبریز به تهران کشید تا مخابرات مستقیم لندن با هندوستان و پایگاه‌های خلیج فارس تأمین شود. همچنین مساح خطوط جنوب شرقی در سال ۱۲۵۰ شمسی کینگ‌وود انگلیسی بود.
در عرصه اقتصادی، ناصرالدین‌شاه در سال ۱۲۵۱ شمسی با راهنمایی میرزا حسین‌خان مشیرالدوله (صدر اعظم)، امتیاز راه‌آهن، استخراج معادن و تأسیس بانک را به بارون ژولیوس دورویتر واگذار کرد. پس از مخالفت تزار روس و افکار عمومی، این امتیاز لغو شد؛ رویتر چهل هزار لیره سپرده خود را با سود آن پس گرفت و ناصرالدین شاه در سال ۱۲۶۸ شمسی امتیاز «بانک شاهنشاهی ایران» را با سرمایه یک میلیون لیره به او داد. بانک شاهی برای سودجویی بیشتر، اسکناس‌های شهرها را یکنواخت چاپ نمی‌کرد و روی اسکناس هر شهر قید می‌کرد که «فقط در شهر… ادا خواهد شد» و تعویض اسکناس شهرستان‌ها با یکدیگر مستلزم پرداخت نزول به بانک بود؛ به طوری که مردم سکه‌های نقره را بر پول کاغذی ترجیح می‌دادند. در سال ۱۲۷۰ شمسی نیز انحصار فروش دخانیات به یکی از اتباع انگلیس داده شد که با حکم تحریم حاجی میرزا حسن شیرازی و قیام مردم لغو شد، اما بریتانیا غرامت آن را از دولت ایران دریافت کرد.
علی اصغر شمیم در کتاب خود می‌نویسد: «از آنچه درباره نفوذ سیاسی و اقتصادی انگلستان در دوره سلطنت محمدشاه و ناصرالدین شاه در ایران گذشت می‌توان به این حقیقت تلخ پی برد که پایه و اساس نکبت و بدبختی که بعدها گریبان ملت ایران را گرفت به دست سیاست استعماری انگلستان و روسیه در ایران پی ریزی شده و رقابت سیاسی و اقتصادی آن دو دولت زورمند از هرگونه اصلاح و جنبش مترقیانه در ایران جلوگیری کرد، درحالی که دولت انگلیس همواره خود را دوست غمخوار و مهربان ایران قلمداد می‌کرد.» رابرت گرانت واتسن، مورخ انگلیسی، نیز درباره جنگ و سیاست آن دوران می‌نویسد که دولت بریتانیا با وجود سوءسلوک دربار ایران، حفظ بقای کشور را مدنظر داشت و مدعی بود ایلات جنوب ایران مشتاق همراهی با انگلستان هستند. با این حال، مقاومت دلیرانه و مردانه مردم دشتی و تنگستان در برابر هجوم نیروهای انگلیسی نشان داد که محاسبات لندن کاملاً اشتباه بوده است و هیچ‌گونه تشویق و تحریکی در آن مردم سلحشور مؤثر نیفتاد. منابع: ۱. کتاب «ایران در دوره سلطنت قاجار» از علی‌اصغر شمیم۲. کتاب «ناسخ‌التواریخ» از محمدتقی لسان‌الملک سپهرکتاب «جنگ انگلیس و ایران» از رابرت گرانت واتسنپایان پیام/ #جنگ #ناصرالدین_شاه #قاجار #انگلیس #تلگراف #معاهده_پاریس #کشتیرانی #اسکناس #بانک #سود #نزولبمنظور دسترسی پایدار به اخبار و مطالب ما، آخرین نسخه اپلیکیشن خبرگزاری فارس را می‌توانید از اینجا و در فروشگاه‌های «کافه‌بازار» و «مایکت» دانلود و نصب کنید.
07:11 - 4 آبان 1405
2 پاسخ
@Hamed0Nasiri124 دقیقه پیشدر پاسخ به @nasrollahiپول ایران در سال ۱۳۵۵ چه ارزشی داشت و در کجا ها مورد قبول قرار می گرفت ؟