واکنش عجیب شاه به کشته شدن کودکان ایرانی در جنگ
در تابستان ۱۳۵۳، حملات توپخانهای و هوایی ارتش بعث عراق به مناطق مرزی ایران، جان شماری از غیرنظامیان از جمله کودکان را گرفت؛ اما محمدرضا پهلوی در برابر این حملات چه واکنشی نشان داد؟
گروه فارس پلاس: حمله اخیر ارتش آمریکا به مناطقی در جنوب ایران و هدف قرار دادن یک مراسم عروسی، هرچند جنایتکار بودن آمریکاییها را نشان میدهد، اما از طرفی دیگر موضوع نحوه واکنش ایران به حملات نظامی خارجی را به یکی از بحثهای مورد توجه تبدیل کرد.در این حمله، شماری از غیرنظامیان، از جمله چند کودک، جان خود را از دست دادند و در مقابل، ایران نیز در فاصلهای کوتاه، مواضع و پایگاههای نظامی آمریکا در منطقه را هدف حملات موشکی قرار داد؛ موضوعی که مورد توجه قرار گرفته، سرعت عمل ایران در پاسخگویی به حملات دشمن است. رامین کامران، کارشناس مسائل سیاسی مقیم فرانسه، نیز اخیراً در گفتوگویی با اشاره به واکنش ایران گفته است که برخی کارشناسان خارجی معتقدند سرعت پاسخگویی ایران نسبت به گذشته افزایش پیدا کرده و فاصله زمانی میان حمله و پاسخ کاهش یافته است؛ مسألهای که به گفته او برای ناظران غربی قابل توجه است.
اما مقایسه این وضعیت با گذشته ـ یعنی ایرانِ پیش از انقلاب ـ پرسش دیگری را پیش روی مخاطب قرار میدهد؛ آیا تصویری که جریان رسانهای سلطنتطلب از حکومت پهلوی بهعنوان حکومتی مقتدر و دارای واکنش سریع نظامی به حملات خارجی ارائه میشود، با آنچه در گزارشهای مطبوعات همان دوره دیده میشود، همخوانی دارد؟
برای بررسی این مسأله، کافی است به گزارشهای روزنامه اطلاعات در شهریور ۱۳۵۳ بازگردیم؛ زمانی که درگیریهای مرزی ایران و عراق شدت گرفته بود و حملات نیروهای عراقی به مناطق مرزی ایران، کشته و زخمی شدن شماری از غیرنظامیان ایرانی را به دنبال داشت.
توپخانه عراق خاک ایران را زیر آتش گرفتروزنامه اطلاعات در ۲۳ مرداد ۱۳۵۳، در صفحه نخست خود، گزارشی با تیتر «توپخانه عراق خاک ایران را زیر آتش گرفت» منتشر کرد. در ادامه این گزارش نیز با اشاره به تلفات غیرنظامیان آمده بود: «۲ کودک ایرانی کشته شدند؛ بعثیها چندین روز متوالی نواحی مرزی ایران را زیر آتش گرفتند».
بنابراین، موضوع صرفاً به یک درگیری محدود میان نیروهای نظامی دو کشور خلاصه نمیشد؛ بلکه بنا بر گزارش همان روزنامه، مناطق مرزی ایران برای چندین روز متوالی هدف آتش نیروهای عراقی قرار گرفته بود و در جریان این حملات، حتی کودکان ایرانی نیز جان خود را از دست داده بودند.چند روز بعد، روزنامه اطلاعات بار دیگر از ادامه این حملات خبر داد. این روزنامه در ۲ شهریور ۱۳۵۳، کشته شدن سه تن از مردم ایران در جریان حملات رژیم بعث عراق را گزارش کرد و نوشت: «تجاوزات مرزیِ عوامل عراقی در طول یک هفته اخیر، ۶ بار تکرار شده است؛ عراقیها با خمپاره و توپخانه سنگین، پاسگاههای ایران را زیر آتش گرفتند».
عبارت «۶ بار تکرار شده است» در این گزارش، تصویری از تداوم درگیریها ارائه میکند؛ یعنی مسأله یک حادثه منفرد یا یک تبادل آتش مقطعی نبود و حملات مرزی طی یک هفته چندین مرتبه تکرار شده بود.
سه روز بعد، در ۵ شهریور ۱۳۵۳، روزنامه اطلاعات مجدداً به درگیریهای مرزی پرداخت و با تیتر «زدوخورد شدید در مرز ایران و عراق» از ادامه تنش میان دو کشور خبر داد.شکایت به شورای امنیت بهجای پاسخ قاطع!در ادامه این سلسله گزارشها، روزنامه اطلاعات در ۷ شهریور ۱۳۵۳، تیتر دیگری را به این موضوع اختصاص داد: «ایران از عراق به شورای امنیت شکایت کرد».
این گزارش در شرایطی منتشر شد که طی روزهای قبل، از کشته شدن غیرنظامیان ایرانی بهویژه کودکان و حملات توپخانهای عراق به مناطق مرزی خبر داده شده بود.اما دامنه درگیریها به همینجا ختم نشد. در ۱۶ شهریور ۱۳۵۳، گزارشهای منتشرشده در روزنامه اطلاعات از مرحلهای جدید در این درگیریها حکایت داشت؛ مرحلهای که در آن، جنگندههای عراقی نیز وارد ماجرا شدند و خاک ایران را بمباران کردند. در جریان این حملات، بنا بر گزارش این روزنامه، ۱۵ ایرانی کشته شدند.
در چنین شرایطی، آنچه در گزارشهای مطبوعاتی آن دوره برجسته است، نوع واکنش حکومت پهلوی به حملات عراق است.حکومت شاه صرفاً با هشدار به عراق، موضوع دریافت خسارت و خونبها را مطرح کرد و همزمان مسأله تجاوزات مرزی را از مسیرهای دیپلماتیک نیز پیگیری کرد؛ در حالی که بهطور منطقی، ایران هم باید واکنشی نظامی و قاطعانه نشان میداد.این تصویر البته با تصویری که سالها بعد در بخشی از فضای رسانهای سلطنتطلب از محمدرضا پهلوی ساخته شد، فاصله چشمگیری دارد؛ تصویرسازیای که در آن، شاه بهعنوان شخصی معرفی میشود که در صورت تعرض خارجی، با سرعت و قدرت پاسخ میداد.
شاه وسط درگیریها به سفر خارجی میروددر شرایطی که طی چند هفته، روزنامه اطلاعات از کشته شدن غیرنظامیان و کودکان، تکرار حملات مرزی، استفاده عراق از خمپاره و توپخانه سنگین و سپس بمباران خاک ایران توسط جنگندههای عراقی خبر داده بود، در اواخر شهریورماه، همین روزنامه خبر «سفر ۱۶ روزه محمدرضا پهلوی و فرح به کشورهای سنگاپور، استرالیا، نیوزلند، اندونزی و هند» را منتشر کرد.
انفعال محمدرضا شاه و عدم واکنش مناسب حکومت پهلوی به حملات نظامی رژیم بعث عراق به خاک ایران که جان شهروندان عادی را گرفته بود، موضوعی است که به طرز شگفتانگیزی از حافظه تاریخی ایرانیان محو شده است.اگر مروری بر فضای مجازی داشته باشیم و یک جستوجوی ساده در شبکههای اجتماعی انجام دهیم، میبنیم که اکانتهای سلطنتطلب کوشیدهاند تا پهلوی را بهعنوان یک قدرت نظامی معرفی کنند؛ بهگونهای که در دوره پهلوی هیچ کشور خارجی جرأت حمله به ایران را نداشت.در یکی از موارد پُرتکرار، پهلویچیها یک عکس محمدرضا شاه را با این متن منتشر کردهاند: «فرض کنید در زمان حکومت این شخص یک موشک به ایران شلیک میشد».
کاربرانی هم که اطلاعی از رویدادهای تاریخی حتی دهه پنجاه ندارند، با آبوتاب واکنش نشان میدهند که «اگر حملهای به ایران میشد، شاه آن کشور متخاصم را نابود میکرد».در صورتی که طبق اسناد و منابع معتبر تاریخی، ازجمله همین حملات ارتش بعث عراق به نواحی مرزی ایران در غرب کشور، چند تن از غیرنظامیان بهویژه کودکان جان خود را از دست دادند؛ اما شاه نه تنها پاسخ درخوری به این حملات خارجی نشان نداد، بلکه بدون هیچ واکنش لفظی به سفرهای خارجی رفت.البته شاید این انفعال، بهخاطر روحیه محمدرضا پهلوی نیز بوده باشد؛ به طوریکه «احسان نراقی» مشاور فرح پهلوی میگوید: «شاه مرد روزهای سخت نبود؛ او فقط مرد روزهای خوشگذرانی بود».
با دنبال کردن صفحه فارس پلاس، از بهروزترین تحلیلها در حوزه سیاست داخلی و خارجی باخبر شوید. 20:50 - 12 شهریور 1405