مرز باریک پیشرفت و وابستگی؛ امام شهید با تجدد چه میکنند؟
مواجهه با تجدد در منظومه فکری آیتالله خامنهای نه با نفی مطلق غرب تعریف میشود و نه با پذیرش بیقیدوشرط آن. نقطه کانونی این نگاه، تفکیک میان دستاوردهای علمی و فناورانه غرب و بنیانهای فکری و سلطهگرانه آن است؛
گروه اندیشه: رویکردی که از نقد استعمار و وابستگی آغاز میشود، بر عدالت و استقلال تأکید دارد و در نهایت، مسیر را به سمت شکلگیری تمدن نوین اسلامی هدایت میکند.
مسئله فقط «غرب» نیست!در این نگاه، تجدد زمانی به مسئله تبدیل میشود که پیشرفت مادی از فرهنگ، معنویت و اخلاق جدا شود و مناسبات قدرت و سلطه بر آن غلبه کند. تمدن غربی در این چارچوب، هم دستاوردهای علمی و صنعتی دارد و هم در طول تاریخ با استعمار و سلطه پیوند خورده است.پاسخ به این وضعیت، بازگشت به یک الگوی صرفاً واکنشی نیست؛ بلکه طرح یک الگوی بدیل است. مفهومی که در این مسیر برجسته میشود، «حکمت رهاییبخش اسلامی» است؛ حکمت نه بهعنوان دانشی منفصل از جامعه، بلکه بهعنوان مبنایی برای ساماندادن بهنظام فکری، سیاسی و اجتماعی.رهبر شهید انقلاب با تأکید بر همین پیوند میفرمایند: «حکمت و کلام... شالوده اساسی نظام فکری و نظام عملی و نظام سیاسی امروز است»؛ (بیانات ١٣٧٢/٦/٢١)
غرب؛ نه برای تقلید، نه برای انکارمرزگذاری با غرب به معنای کنارگذاشتن علم و فناوری نیست. در این رویکرد، دستاوردهای علمی، صنعتی و فناورانه میتوانند مورداستفاده قرار گیرند، اما قرار نیست الگوی تمدنی غرب بهعنوان تنها نسخه پیشرفت پذیرفته شود.مسئله اصلی، انتخاب آگاهانه است؛ یعنی استفاده از ظرفیتهای تمدن مدرن بدون آنکه جامعه در بنیانهای فکری و فرهنگی آن مستحیل شود. به همین دلیل، نقد تجدد غربی در این چارچوب بیشتر از آنکه نفی پیشرفت باشد، تلاشی برای اصلاح مسیر پیشرفت است.
عدالت؛ معیار سنجش پیشرفتیکی از مهمترین خطوط این تفکر، پیوند مستقیم توسعه باعدالت است. رشد اقتصادی و پیشرفت علمی اگر به شکاف اجتماعی و بیعدالتی منجر شوند، نمیتوانند بهتنهایی معیار موفقیت یک جامعه باشند.آیتالله خامنهای در این زمینه تصریح میکنند: «آنچه دراینبین بایستی با وسواس و دقت دنبالش باشید، مسئله عدالت اجتماعی است»؛ (بیانات ١٣٧٤/٦/٨)در ادامه همین نگاه، جایگاه عدالت در حکومت نیز روشن میشود: «حاکمیت اسلام یعنی حاکمیت عدل و علم و انصاف بر مجموعۀ انسانها»؛ (بیانات ١٣٧٧/٢/٢)
۳ MB
تمدن از کارخانه شروع نمیشود!در این چارچوب، تمدن صرفاً با افزایش تولید، توسعه صنعت یا دستیابی به فناوریهای جدید ساخته نمیشود. نقطه آغاز تمدن، انسان و نظام فکری اوست.آیتالله خامنهای تأکید میکنند: «پایۀ اصلی تمدن نه بر صنعت و فناوری و علم که بر فرهنگ و بینش و معرفت و کمال فکری انسان است»؛ (بیانات ١٣٧٣/١/١)این گزاره، تفاوت میان «توسعه» و «تمدنسازی» را برجسته میکند. در اولی، افزایش ظرفیتهای مادی میتواند مقصد تلقی شود؛ اما در دومی، علم و فناوری باید در کنار فرهنگ، اخلاق، معنویت و عدالت قرار بگیرند.
بیانیه گام دوم؛ نقشه راه تمدنسازیاین مسیر در «بیانیۀ گام دوم» صورتبندی راهبردی پیدا میکند. در این نگاه، حرکت انقلاب در پنج مرحله تعریف شده است: «انقلاب اسلامی؛ نظام اسلامی؛ دولت اسلامی؛ جامعۀ اسلامی؛ تمدن اسلامی»؛ (بیانات ١٣٩٠/٨/٢٥)برای رسیدن به این مقصد نیز محورهایی مانند علم و پژوهش، معنویت و اخلاق، اقتصاد، عدالت و مبارزه با فساد، استقلال و آزادی، عزت ملی و سبک زندگی مورد تأکید قرار گرفتهاند؛ (بیانیه گام دوم ١٣٩٧/١١/٢٢)در این میان، علم جایگاه ویژهای دارد؛ اما علمِ جداشده از هویت و استقلال هدف نهایی نیست. تأکید بر حرکت علمی و ناکام گذاشتن فشارهای بیرونی، بخشی از همین راهبرد است: «به پا خیزید و دشمن بدخواه و کینهتوز را که از جهاد علمی شما بیمناک است، ناکام سازید».
یک پاسخ به دو افراطبرآیند این نگاه، فاصلهگرفتن از دو رویکرد افراطی است: شیفتگی به غرب و انکار همه دستاوردهای آن. مسئله این نیست که هرچه از غرب آمده کنار گذاشته شود؛ مسئله این است که جامعه بتواند میان ابزارهای پیشرفت و مبانی سلطه تفکیک قائل شود.از این منظر، علم و فناوری میتوانند در خدمت تمدنسازی قرار گیرند، اما این فرهنگ و بینش است که جهت استفاده از آنها را تعیین میکند؛ بنابراین، «رهایی» صرفاً به معنای فاصلهگرفتن از سلطه سیاسی نیست؛ بلکه باعدالت، استقلال، پیشرفت، معنویت و عزت ملی پیوند میخورد.
مقصد؛ تمدنی متفاوتدر نهایت، مواجهه با تجدد در این منظومه به یک پروژه تمدنی تبدیل میشود؛ پروژهای که میخواهد از دستاوردهای مادی جهان جدید بهره بگیرد، اما کاستیهای فرهنگی، اخلاقی و معنوی آن را تکرار نکند.بهاینترتیب، پرسش اصلی دیگر این نیست که «غرب را بپذیریم یا رد کنیم؟»؛ پرسش این است که چگونه میتوان از ظرفیتهای پیشرفت مدرن استفاده کرد، بدون آنکه به وابستگی و سلطه تن داد؟پاسخ این نگاه، در پیوند میان حکمت، رهایی و تمدنسازی شکل میگیرد؛ مسیری که در آن پیشرفت مادی، عدالت اجتماعی، استقلال، معنویت و کمال انسان باید در کنار یکدیگر قرار گیرند.آنچه میخواهید درباره تمدنهای نوظهور و تقابل تمدن اسلام و غرب را بدانید در گروه اندیشه خواهید یافت.#تجدد#استعمار#حکمت_رهاییبخش_اسلامی#تمدن_نوین_اسلامی#الگوی_اسلامی_ایرانی_پیشرفت#عدالت#بیانیه_گام_دوم
13:47 - 13 شهریور 1405