جنگ شناختی چگونه فضای فوتبال ایران را تغییر میدهد؟
فوتبال ایران فقط در زمین مسابقه دنبال نمیشود؛ فضای مجازی، رسانه، هواداران و روایتهای شکلگرفته پیرامون مسابقات، بخشی از فضای ذهنی فوتبال را ساختهاند.
به گزارش خبرنگار ورزشی باشگاه خبرنگاران توانا، «جنگ شناختی» در ادبیات سیاسی و رسانهای، به تلاش برای اثرگذاری بر ادراک، نگرش و تصمیم مخاطبان گفته میشود. در فوتبال، این موضوع میتواند از مسیرهایی مانند انتشار اطلاعات نادرست، برجستهسازی حاشیهها، دوقطبیسازی هواداران و تغییر روایت یک مسابقه دنبال شود. اهمیت بحث از آنجا بیشتر میشود که فوتبال ایران مخاطبانی گسترده و فعال در شبکههای اجتماعی دارد و یک خبر، تصویر یا ادعا میتواند در مدت کوتاهی میان هواداران منتشر شود. پژوهشهای انجامشده درباره فوتبال ایران نیز نشان دادهاند که این ورزش فراتر از سرگرمی، باهویت اجتماعی و احساس تعلق گروهی پیوند دارد.
مهمترین ارکان این فضا را میتوان در روایتسازی، رسانه، شبکههای اجتماعی، هیجان هواداری و اعتماد عمومی دید. برای نمونه، یک تصمیم داوری ممکن است ابتدا یک اتفاق ورزشی باشد، اما با انتشار گزینشی تصاویر یا تفسیرهای متفاوت، به موضوعی بزرگتر تبدیل شود. در چنین شرایطی، سرعت انتشار محتوا گاهی از فرصت بررسی صحت آن جلو میزند. نمونههایی از اختلافات رسانهای و بیانیههای متقابل باشگاهها در فوتبال ایران نیز نشان میدهد که حاشیههای یک مسابقه میتواند به فضای مجازی و سپس به روایتهای گستردهتر منتقل شود.
اثرگذاری فضای رسانهای بر فوتبال موضوع تازهای نیست، اما گسترش شبکههای اجتماعی شکل آن را تغییر داده است. درگذشته، رسانههای محدودتر نقش اصلی را در شکلدادن به روایت مسابقات داشتند؛ امروز صفحات هواداری، کاربران شبکههای اجتماعی و تولیدکنندگان محتوای ورزشی نیز در ساختن روایت نقش دارند. بررسیهای منتشرشده درباره فوتبال ایران از سالهای گذشته نیز به نقش صفحات هواداری در ایجاد تنش میان هواداران و تأثیر فضای مجازی بر رفتار باشگاهها و بازیکنان اشاره کردهاند؛ بنابراین، بحث جنگ شناختی را باید در امتداد تحول محیط رسانهای فوتبال بررسی کرد، نه صرفاً یک پدیده جدید.
در ادبیات رسمی کشور، جنگ شناختی بیشتر بهعنوان مسئلهای مرتبط با رسانه، ادراک عمومی و فضای مجازی مطرح شده و برخی مسئولان بر ضرورت افزایش سواد رسانهای و تقویت روایتهای معتبر تأکید کردهاند. از سوی دیگر، در حوزه فوتبال نیز نمونههای متعددی از واکنش باشگاهها به حاشیههای فضای مجازی و اتهامات متقابل دیده میشود. این واکنشها نشان میدهد که مدیریت روایت برای باشگاهها و هواداران به بخشی جدی از فضای فوتبال تبدیل شده است، هرچند هر اختلاف رسانهای را نمیتوان بهطورقطعی «جنگ شناختی» دانست.
آمار مشخص و مستقلی که بتواند میزان «جنگ شناختی» در فوتبال ایران را اندازهگیری کند، در منابع معتبر فعلی وجود ندارد؛ به همین دلیل نمیتوان برای این پدیده یک عدد دقیق ارائه کرد. بااینحال، شواهد موجود از گستردگی نقش فضای مجازی در فوتبال حکایت دارد. در ماههای اخیر نیز همزمان با حساسیت بالای فوتبال ملی و باشگاهی، موضوع روایتسازی درباره تیم ملی، مسابقات و فضای پیرامونی فوتبال در رسانهها و شبکههای اجتماعی پررنگ بوده است. بررسیهای بینالمللی درباره جام جهانی ۲۰۲۶ نیز نشان دادهاند که فوتبال ملی میتواند به بستری برای انتشار روایتهای سیاسی و اجتماعی تبدیل شود.
فوتبال ایران در نقطه اتصال ورزش، رسانه، هویت و احساسات هواداری قرار دارد. به همین دلیل، هر اتفاق مهم در زمین مسابقه میتواند پیامد رسانهای گستردهای پیدا کند. بااینحال، نباید هر انتقاد، شایعه یا اختلاف هواداری را جنگ شناختی دانست. مرز میان نقد ورزشی، رقابت رسانهای، شایعه و عملیات هدفمند نیازمند بررسی دقیق منبع، الگوی انتشار و هدف محتواست. نگاه جامعتر میتواند بهجای تمرکز صرف بر «دشمن» یا «فضای مجازی»، بر افزایش سواد رسانهای، شفافیت اطلاعات و مسئولیتپذیری تولیدکنندگان محتوا تمرکز کند.
مقابله با آثار مخرب اطلاعات نادرست در فوتبال، بیش از هر چیز به شفافیت و سرعت اطلاعرسانی معتبر نیاز دارد. باشگاهها، فدراسیون، رسانهها، بازیکنان و صفحات هواداری میتوانند با تفکیک خبر از شایعه و ارائه اطلاعات دقیق، از شکلگیری روایتهای نادرست جلوگیری کنند. برای هواداران نیز بررسی منبع خبر و پرهیز از بازنشر محتوای تأییدنشده اهمیت دارد. در نهایت، فوتبال زمانی کمتر تحتتأثیر فضای مخرب شناختی قرار میگیرد که رقابت در زمین باقی بماند و اختلافات رسانهای با اطلاعات دقیق و مسئولانه مدیریت شود.
13:17 - 27 شهریور 1405